Hera

Hera, antik Yunan dininde Olymposlu tanrıların kraliçesi sayılan ve evlilikle, kadınların hayatıyla ilişkilendirilen tanrıçadır. Kronos ile Rhea'nın kızı, Zeus'un hem kız kardeşi hem de eşidir; başlıca kült merkezleri arasında Argos, Samos ve Olympia bulunur. Onun hakkındaki bilgiler üç türlü kaynaktan gelir: şairlerin anlattığı mitler, Pausanias gibi yazarların kutsal alanlarda gördüklerine ve yerel halktan dinlediklerine dayanan kült tanıklıkları ve kazılarda ortaya çıkan kalıntılar. Tanrıçanın kimliği ve kült merkezleri Hera kimdir? maddesinde ayrıntılı olarak tanıtılır.

Ansiklopedinin dört bölümü vardır: kimlik, mitler, tapınaklar ve kült ile sanat ve miras. Maddeler şimdilik ilk üç bölümde yer alır; sanat ve miras bölümü hazırlanıyor. Her madde antik metinleri yazarın adı ve kitap, bölüm ya da dize numarasıyla anar (yalnızca özeti ya da parçaları kalan eserlerde baskının bölümüyle), sonunda kaynakçasını gösterir ve yazarı olarak Herabet Ansiklopedisi editörlerini belirtir.

• Kimlik
• Mitler
• Tapınaklar ve Kült
• Sanat ve Miras

Kimliği ve sıfatları

Hera'ya adanmış kısa Homerik İlahi onu “ölümsüzlerin kraliçesi” ve gürleyen Zeus'un “kız kardeşi ve eşi” diye över (Homerik İlahi 12, Hera'ya 1–5). Homeros da onu birden fazla yerde Zeus'un “kız kardeşi ve eşi” (kasignētē alokhos te) diye niteler (Homeros, İlyada 16.432; Homeros, İlyada 18.356). Destanda tanrıça kalıplaşmış sıfatlarla anılır: “beyaz kollu” (leukōlenos; Homeros, İlyada 1.595), “inek gözlü”, yani iri ve dolgun gözlü (boōpis; Homeros, İlyada 1.551) ve “altın tahtlı” (khrysothronos; Homeros, İlyada 1.611).

Tavus kuşunu tanrıçaya bağlayan tanıklıklardan biri Latin şair Ovidius'tadır: tanrıçanın arabasını çeken tavus kuşları, İo'nun bekçisi öldürüldükten sonra benekli tüylerine kavuşmuştur (Ovidius, Metamorphoses 2.531–533). Taht, asa ve taç, nar, guguk kuşu, inek ve kutsal bitkiler üzerine tanıklıklar, hangilerinin geç döneme ait olduğuyla birlikte Hera'nın sembolleri maddesinde ayrı ayrı ele alınır.

Soyu ve ailesi

Hesiodos'a göre Rhea, Kronos'a Hestia'yı, Demeter'i, Hera'yı, Hades'i, Poseidon'u ve Zeus'u doğurur (Hesiodos, Theogonia 453–458). Tanrıçanın kimin elinde büyüdüğü konusunda ise farklı anlatılar vardır. İlyada'da Hera, Okeanos ile Tethys'in kendisini Rhea'dan alıp evlerinde besleyip büyüttüğünü söyler (Homeros, İlyada 14.200–204). Arkadia'daki Stymphalos halkına göre ise onu Pelasgos oğlu Temenos büyütmüş ve tanrıçaya üç ad vermiştir: henüz evlenmemişken “Kız” (Pais), Zeus'la evlendiğinde “Teleia”, yani olgunluğa ermiş, Zeus'la bir nedenle anlaşamayıp Stymphalos'a döndüğünde ise “Dul” (Khēra) (Pausanias 8.22.2).

Apollodoros, Zeus'un Hera'dan olan çocukları olarak Hebe, Ares ve Eileithyia'yı sayar (Apollodoros, Bibliotheke 1.3.1). Hephaistos'un babası konusunda ise iki gelenek vardır. Hesiodos, Zeus'un Athena'yı kendi başından doğurduğunu anlattıktan hemen sonra Hera'nın, eşine öfkelenip onunla çekiştiği için Hephaistos'u bir erkekle birleşmeden doğurduğunu söyler (Hesiodos, Theogonia 924–929); Homeros'ta ise Hephaistos Hera'ya “anne”, Zeus'a “baba” der (Homeros, İlyada 1.571–578). Apollodoros iki geleneği açıkça yan yana koyar (Apollodoros, Bibliotheke 1.3.5). Kardeşler, çocuklar ve sütanneler Hera'nın soy ağacı maddesinde kaynaklarıyla birlikte listelenir.

Zeus'la evliliği

Kaynaklar evliliği hem tutku hem de güç çatışması olarak anlatır. İlyada'da Zeus, Hera'yı gördüğünde ona ilk kez “sevgili anne babalarından gizli” birleştikleri zamanki kadar tutulur (Homeros, İlyada 14.294–296). Destanın en uzun Hera sahnesinde tanrıça, Akhalara yardım eden Poseidon'u Zeus'un gözünden kaçırmak için Aphrodite'nin kuşağını ve Uyku tanrısı Hypnos'un yardımını kullanarak kocasını baştan çıkarıp uyutur (Homeros, İlyada 14.153–353).

Evliliğin öncesine ilişkin bir yerel anlatı guguk kuşuyla ilgilidir. Pausanias'a göre eskiden Thornaks diye anılan bir dağın adı, Zeus'un guguk kuşuna dönüşmesinin orada gerçekleştiği söylendiği için değişmişti; kendi zamanında Kokkygion (Guguk) dağının doruğunda Zeus'un, yakındaki Pron dağında ise Hera'nın kutsal alanı vardı (Pausanias 2.36.1–2). Düğün kültte de yaşatılmıştır: Diodoros'a göre Zeus ile Hera'nın düğünü Knossos topraklarında, Theren ırmağının yakınında yapılmıştır ve yöre halkı her yıl kutsal kurbanlar sunarak düğün törenini, ilk kez yapıldığı söylenen biçimde taklit eder (Diodoros Sikeliotes 5.72.4). Kavgalar, cezalar ve evliliği canlandıran bayramlar Hera ve Zeus'un evliliği maddesinde anlatılır.

İo ve Herakles

Zeus'un başka birleşmeleri Hera'nın öfkesini çeker ve kaynaklar bu öfkenin öykülerini farklı biçimlerde anlatır. Aischylos'un Hiketides'ine göre İo bir zamanlar Argos topraklarında Hera'nın evinin anahtar taşıyıcısıdır (kleidukhos); onu ineğe dönüştüren “Argos'un tanrıçası”dır, ineğin başına konan bekçi Argos'u Hermes öldürür ve Hera ineğe bir at sineği salar (Aischylos, Hiketides 291–315). Ovidius'ta ise kızı parlak beyaz bir düveye Jüpiter (Zeus) dönüştürür, Juno (Hera) da düveyi armağan olarak ister (Ovidius, Metamorphoses 1.588–621). Ovidius'ta İo'yu bütün dünyada kovalayan bir at sineği değil, tanrıçanın onun gözlerinin önüne diktiği bir Erinys'tir; İo ancak Juno yatıştıktan sonra Nil kıyısında eski biçimine döner (Ovidius, Metamorphoses 1.724–746). Anlatımlar İo miti maddesinde karşılaştırılır.

Hera'nın Zeus'un Alkmene'den doğan oğlu Herakles'e düşmanlığı kaynaklarda doğumundan tanrılaşmasına dek sürer. Diodoros'a göre Hera, kızı Eileithyia'nın yardımıyla Alkmene'nin sancılarını durdurur; Zeus sonra Hera'yla uzlaşır: Eurystheus kral olacak, Herakles ona hizmet edip on iki iş yapacak ve bunun karşılığında ölümsüzlüğe kavuşacaktır (Diodoros Sikeliotes 4.9.4–5). Apollodoros'a göre çocuk sekiz aylıkken Hera onu yok etmek için yatağına iki büyük yılan yollar; Apollodoros, yılanları Amphitryon'un koyduğunu söyleyen Pherekydes'in farklı anlatımını da aktarır (Apollodoros, Bibliotheke 2.4.8).

Kahramanın ölümünden sonraki barışma da iki biçimde anlatılır. Apollodoros'a göre Herakles, Oita dağında yaktırdığı odun yığınının üzerinden bir bulutla göğe alındıktan sonra ölümsüzlüğe kavuşur, Hera'yla barışır ve onun kızı Hebe'yle evlenir (Apollodoros, Bibliotheke 2.7.7). Diodoros ise barışmayı bir evlat edinme töreni olarak anlatır: Zeus'un ikna ettiği Hera bir yatağa uzanır, Herakles'i giysilerinin arasından yere bırakarak gerçek bir doğumu taklit eder ve ardından onu Hebe ile evlendirir (Diodoros Sikeliotes 4.39.2–3). Delilik, işler ve fırtınalar Hera ve Herakles maddesinde anlatılır.

Paris'in yargısı ve Truva Savaşı

Homeros, Hera'nın, Poseidon'un ve Athena'nın Truva'ya baştan beri düşman olmasını Aleksandros'un, yani Paris'in “körlüğüne” bağlar: Aleksandros ağılına gelen tanrıçaları aşağılamış, kendisine şehvet sunanı övmüştür (Homeros, İlyada 24.25–30). Destan yarışmayı anlatmaz. Kayıp Kypria destanının Proklos'taki özetine göre tartışmayı Peleus'un düğününde Eris başlatır, Hermes üç tanrıçayı Zeus'un buyruğuyla Aleksandros'a götürür ve Aleksandros, Helene'yle evlenme vaadine kapılarak Aphrodite'yi seçer (Proklos, Khrestomatheia i, Kypria özeti). Hera'nın vaadi kaynaktan kaynağa değişir: Euripides'in Troiades'inde Helene'nin anlattığına göre Asya'ya ve Avrupa'nın sınırlarına hükmetmektir (Euripides, Troiades 924–934), Apollodoros'ta bütün insanlar üzerinde krallıktır (Apollodoros, Bibliotheke, Epitome E.3.1–2), Hyginus'ta ise bütün topraklara hükmetmek ve zenginlikte herkesi geçmektir (Hyginus, Fabulae 92). Elmanın hangi metinlerde göründüğü Paris'in yargısı maddesinde izlenir.

İlyada boyunca Hera Akhaların yanında, çoğu kez Athena'yla birlikte ve Zeus'un kararlarına karşı çalışır. Beşinci kitapta Athena'yla savaş arabasına biner ve sesi elli adamın sesi kadar gür olan Stentor'un kılığına girip Argosluları yüreklendirir (Homeros, İlyada 5.711–792). Zeus, oğlu Sarpedon'u ölümden kaçırmak istediğinde Hera, kaderi belirlenmiş bir ölümlüyü kurtarırsa öteki tanrıların da kendi oğullarını kurtarmak isteyeceğini söyleyerek buna karşı çıkar (Homeros, İlyada 16.431–461). Sahneler kitap ve dize sırasıyla Truva Savaşı'nda Hera maddesinde anlatılır.

Kült ve kutsal alanlar

Argos. Argos Heraionu, Argolis ovasının doğu kenarında, Argos ile Mykenai arasında kurulmuş kutsal alandır; Yunanistan Kültür Bakanlığı kuruluşunu MÖ 8. yüzyılın ortasına tarihler. Strabon, buradaki Polykleitos heykellerinin işçilikte dünyanın en güzelleri olduğunu, ama değer ve boyutta Pheidias'ınkilerden geri kaldığını yazar (Strabon, Geographika 8.6.10). Eski tapınağın yangını iki biçimde aktarılır: Thukydides'e göre rahibe Khrysis yanan bir kandili çelenklerin yanına koyup uyuyakalmış, ardından Phleius'a kaçmıştır (Thukydides, Peloponnesos Savaşı 4.133); Pausanias ise rahibenin adını Khryseis, sığındığı yeri Tegea olarak verir (Pausanias 2.17.7). Bakanlık eski tapınağın yıkılışını MÖ 423'e tarihler. Ayrıntılar Argos Heraionu maddesindedir.

Samos. Pausanias Samos'taki kutsal alanın kökeni için iki anlatı aktarır: bazılarına göre onu Argo gemisiyle yola çıkanlar kurmuş ve tanrıçanın heykelini Argos'tan getirmiştir; Samoslular ise tanrıçanın adada, Pausanias'ın zamanında Heraion'da hâlâ yetişen bir lygos ağacının altında doğduğunu söyler (Pausanias 7.4.4). UNESCO'ya göre büyük Hera tapınağının kökeni MÖ 8. yüzyıla uzanır ve Heraion, Pythagoreion'la birlikte 1992'de Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Pythagoreion and Heraion of Samos). Herodotos, Samosluların yaptığı tapınağı “bildiğimiz bütün tapınakların en büyüğü” diye anar (Herodotos, Historiai 3.60). Tapınak evreleri, Tonaia bayramı ve kazılar Samos Heraionu maddesindedir.

Olympia. Olympia'daki Hera tapınağı, kutsal Altis alanının kuzeybatı köşesinde, Kronios tepesinin güney yamacında yer alan Dor düzenindeki bir tapınaktır. Pausanias'ın aktardığı Elis geleneğine göre onu Skillus halkı, Oxylos'un Elis tahtına çıkışından yaklaşık sekiz yıl sonra yapmıştır (Pausanias 5.16.1). Yunanistan Kültür Bakanlığı bu geleneğin yaklaşık MÖ 1096'ya karşılık geldiğini, ama yapının gerçekte çok daha geç olduğunu belirtir; Bakanlığa göre bugün ağır basan görüş, tapınağın MÖ 600 dolaylarında yapıldığıdır. Kült heykelleri, adaklar, Heraia koşuları ve Kypselos sandığı için bkz. Olympia'daki Hera tapınağı.

Roma'da Juno ve sonraki izler

Romalılar Hera'yı kendi tanrıçaları Juno ile özdeşleştirdi. Vergilius onu Saturnus'un kızı anlamında “Saturnia” diye anar ve onun Paris'in yargısını, güzelliğine yapılan hakareti ve kaçırılan Ganymedes'e verilen onurları unutmadığını söyler (Vergilius, Aeneis 1.23–28). Ovidius'un Fasti'sinde Juno, Kartaca'yı, Sparta'yı, Argos'u, “benim Mykenai'mi” ve eski Samos'u Latium uğruna geri plana ittiğini söyler (Ovidius, Fasti 6.43–48). Capitolium ele geçirildiğinde Publius Valerius'un halka saydığı kuşatılmış tanrılar arasında “Kraliçe Juno” da vardır (Livius, Ab Urbe Condita 3.17.3). Moneta tapınağının adağı iki biçimde aktarılır: Livius onu diktatör L. Furius'a (Livius, Ab Urbe Condita 7.28.2–6), Ovidius ise Camillus'a bağlar (Ovidius, Fasti 6.183–186). Lakaplar, bayramlar ve Aeneis'teki rolü Juno: Roma'da Hera maddesinde anlatılır.

Hera'nın kutsal alanları sonraki dönemlerde de iz bırakmıştır. Romalı mimar Vitruvius, Dor düzeninin ilk örneğini Doros'un eski kent Argos'ta Juno'ya rastlantı sonucu bu biçimde yaptırdığı tapınağa bağlar (Vitruvius, De architectura 4.1.3); Yunanistan Kültür Bakanlığı bu yapıyı Argos Heraionu'ndaki arkaik Dor tapınağıyla özdeşleştirir. Bakanlık ayrıca modern Olimpiyatların ateşinin Olympia'daki Hera sunağının üzerinde yakıldığını ve törenin ilk kez 1936 Berlin Olimpiyatları için yapıldığını yazar.