İo Miti

İo, Yunan mitolojisinde Argos’ta Hera’nın hizmetindeyken Zeus’un sevdiği, bir ineğe dönüştürülen ve Hera’nın öfkesiyle dünyayı dolaştıktan sonra Mısır’da Epaphos’u doğuran kızdır. Öykünün ana çizgisi kaynaklarda ortaktır; ama dönüşümü kimin yaptığı, bekçi Argos’un nasıl öldüğü ve İo’yu neyin kovaladığı Aischylos’ta, Ovidius’ta ve Apollodoros’ta farklı anlatılır.

Soyu ve Hera’yla bağı

Apollodoros İo’nun soyu konusunda kaynakların ayrıldığını açıkça belirtir: bazılarına göre Argos ile İsmene’nin oğlu İasos’un kızıdır; tarihçi Kastor ve tragedya yazarlarının çoğu onu İnakhos’un kızı yapar; Hesiodos ile Akusilaos ise babasının Peiren olduğunu söyler. Zeus onu, Hera’nın rahipliğini yaptığı sırada baştan çıkarmıştır (Apollodoros, Bibliotheke 2.1.3). Aischylos’un Hiketides (Yalvaran Kızlar) tragedyasında koro ile Argos kralı, İo’nun bir zamanlar Argos topraklarında Hera’nın evinin anahtar taşıyıcısı (kleidukhos) olduğu konusunda anlaşır (Aischylos, Hiketides 291–315). Prometheus Desmotes’te (Zincire Vurulmuş Prometheus) İo İnakhos’un kızıdır (Aischylos, Prometheus Desmotes 589–592); Ovidius’ta da İnakhos, kızı İo’yu kaybettiği için yas tutar (Ovidius, Metamorphoses 1.583–586). Argos’taki Hera kültü için bkz. Argos Heraionu.

Aischylos’ta iki anlatım

Hiketides’te öykü kısa bir karşılıklı konuşmayla özetlenir. Zeus’un bir ölümlüyle birleşmesi Hera’dan gizli kalmaz; “Argos’un tanrıçası” kadını ineğe dönüştürür; Zeus ineğe boğa kılığında yaklaşır; Hera ineğin başına her şeyi gören bekçiyi, Toprak’ın oğlu Argos’u koyar ve onu Hermes öldürür. Hera bunun üzerine ineğe sığırları süren bir iğne, Nil kıyısındakilerin oistros dediği at sineğini salar ve onu ülkeden uzaklara sürer. İo Kanobos’a ve Memphis’e varır; orada Zeus elini dokundurarak ondan bir oğul edinir ve çocuk bu dokunuştan adını alan Epaphos olur (Aischylos, Hiketides 291–315).

Prometheus Desmotes’te İo sahneye boynuzlu bir kız olarak çıkar ve öyküsünü kendisi anlatır. Geceleri gördüğü düşler onu Zeus’un yatağına çağırır; babası İnakhos Pytho’ya ve Dodona’ya elçiler gönderir; sonunda Loksias’tan (Apollon) gelen kehanet, İo’nun evden kovulmasını, yoksa Zeus’un yıldırımının bütün soyu yok edeceğini bildirir. Kovulur kovulmaz biçimi ve aklı bozulur, alnında boynuzlar çıkar; keskin iğneli bir at sineğiyle sokulup Kerkhneia ırmağına ve Lerna pınarına koşar. Topraktan doğmuş bekçi Argos sayısız gözüyle onu izler, ama beklenmedik ani bir ölümle canından olur (Aischylos, Prometheus Desmotes 640–686). Bu anlatımda dönüşümün faili açıkça söylenmez ve Argos’u kimin öldürdüğü anılmaz; İo, ölü Argos’un hayaletinin hâlâ peşinde olduğunu söyler (Aischylos, Prometheus Desmotes 566–573). Prometheus da onun Hera’nın nefreti yüzünden bitmeyen yollara zorlandığını belirtir (Aischylos, Prometheus Desmotes 589–592).

Prometheus’un kehaneti yolculuğu yer adlarıyla bağlar: İo’nun Kimmer kıstağına varıp Maiotis gölünün dar ağzında geçeceği boğaz onun adıyla Bosporos diye anılacaktır (Aischylos, Prometheus Desmotes 729–734); daha önce geçtiği deniz girintisi de İon (İonios) adını alacaktır (Aischylos, Prometheus Desmotes 839–841). Yolculuğun sonunda Nil ağzındaki Kanobos kentinde Zeus ona yalnızca eliyle dokunarak aklını geri verecek, İo da adını bu dokunuştan alan Epaphos’u doğuracaktır (Aischylos, Prometheus Desmotes 846–852).

Ovidius’un anlatımı

Ovidius Metamorphoses’te Zeus’u Jüpiter, Hera’yı Juno adıyla anar; Hermes’i ise adıyla değil, Pleiaslardan birinin oğlu, Atlantiades ve Kyllenios (Cyllenius) diye anar. Bu maddede onun için Roma’daki karşılığı olan Merkür adı kullanılmıştır. Ona göre İo babasının ırmağından dönerken Jüpiter’in gözüne takılır; kaçan kızı Jüpiter geniş toprakları örten bir karanlıkla durdurup ona sahip olur. Gün ortasında beliren bulutları gören Juno, kocasının sık sık yakalanan ihanetlerini bildiği için yere iner; Jüpiter onun gelişini sezip İo’yu parlak beyaz bir düveye dönüştürür. Juno düveyi armağan olarak ister; Jüpiter de vermezse şüphe uyandıracağı için razı olur (Ovidius, Metamorphoses 1.588–621). Bu anlatımda dönüşümü Hera değil, Zeus yapar.

Juno düveyi Arestor oğlu Argos’a teslim eder; Argos’un başında yüz göz vardır ve bunlardan yalnızca ikisi sırayla uyur (Ovidius, Metamorphoses 1.622–627). İo babası İnakhos’a kim olduğunu ancak toynağıyla toza harfler çizerek anlatabilir (Ovidius, Metamorphoses 1.649–650). Jüpiter, Pleias’ın oğlu Merkür’e Argos’u öldürmesini buyurur. Merkür çoban kılığına girer, kamış düdüğüyle ve Syrinks’in öyküsünü anlatarak Argos’un bütün gözlerini uyutur, sonra eğri kılıcıyla başını keser. Saturnus’un kızı Juno Argos’un gözlerini alıp kendi kuşunun tüylerine yerleştirir ve kuyruğunu yıldız gibi parlayan taşlarla doldurur (Ovidius, Metamorphoses 1.668–723). Ovidius ikinci kitapta Juno’nun arabasını çeken tavus kuşlarının, Argos’un öldürülmesiyle “daha yeni” boyandığını söyleyerek bu kuşun adını da verir (Ovidius, Metamorphoses 2.531–533). Tavus kuşunun Hera’yla ilişkisi için bkz. Hera’nın sembolleri.

Ovidius’ta İo’yu kovalayan bir at sineği değildir: Juno onun gözlerinin ve aklının önüne korkunç bir Erinys diker, göğsüne görünmez iğneler gizler ve onu bütün dünyada kaçırır. İo Nil’e ulaşınca diz çöküp yakarır; Jüpiter karısını kucaklayıp İo’nun ona bir daha acı vermeyeceğine Styks bataklıkları üzerine yemin eder; yatışan Juno izin verince İo eski biçimine döner (Ovidius, Metamorphoses 1.724–746). Ovidius onun artık keten giyen kalabalık tarafından bir tanrıça olarak tapınıldığını, oğlu Epaphos’un da Jüpiter’in oğlu sayılıp kentlerde annesiyle ortak tapınaklara sahip olduğunu ekler (Ovidius, Metamorphoses 1.747–750).

Apollodoros’un özeti

Apollodoros, Argos Panoptes’i (“her şeyi gören”) bütün bedeni gözlerle kaplı, Arkadia’yı yakıp yıkan boğayı öldürüp derisini giyen çok güçlü biri olarak tanıtır (Apollodoros, Bibliotheke 2.1.2). İo öyküsünde Zeus, Hera’ya yakalanınca kıza dokunarak onu beyaz bir ineğe çevirir ve onunla birlikte olmadığına yemin eder; Apollodoros burada Hesiodos’un âşık yeminlerinin tanrıların öfkesini çekmediği yolundaki sözünü anar. Hera ineği kendisi için ister ve başına Argos’u diker; Argos’un kimin oğlu olduğu konusunda Pherekydes’in, Asklepiades’in, Kerkops’un ve Akusilaos’un farklı görüşlerini de sıralar. Argos ineği Mykenaililerin korusundaki zeytin ağacına bağlar. Zeus Hermes’e ineği çalmasını buyurur; Hierax işi ele verdiği için gizlice çalamayan Hermes, Argos’u bir taş atarak öldürür ve bu yüzden Argeiphontes diye anılır.

Hera ardından ineğe bir at sineği salar. İo önce kendi adıyla anılan İon körfezine, sonra İllyria’dan ve Haimos dağından geçerek bugün Bosporos denen Trakya boğazına, oradan İskit ve Kimmer topraklarına gider; sonunda Mısır’da eski biçimine döner ve Nil kıyısında Epaphos’u doğurur. Hera’nın isteğiyle Kuretler çocuğu ortadan kaldırır; Zeus Kuretleri öldürür, İo ise oğlunu Suriye’de Byblos kralının karısının yanında bulur. Mısır’a dönüp kral Telegonos’la evlenir; Mısırlıların İsis dediği Demeter’in heykelini diker ve Mısırlılar İo’ya da İsis adını verir (Apollodoros, Bibliotheke 2.1.3).

Anlatımlar nerede ayrılır

Dönüşümü Hiketides’te Hera, Ovidius’ta ve Apollodoros’ta Zeus yapar; Prometheus Desmotes faili söylemez. Argos’u Hiketides’te ve Apollodoros’ta Hermes öldürür, ama Apollodoros’ta bir taşla; Ovidius’ta Merkür onu önce uyutur, sonra kılıçla öldürür; Prometheus Desmotes yalnızca ani bir ölümden söz eder. İo’yu kovalayan, Aischylos’ta ve Apollodoros’ta bir at sineği, Ovidius’ta bir Erinys’tir. Kurtuluş Prometheus Desmotes’te Zeus’un dokunuşuyla Kanobos’ta gerçekleşir (Hiketides de Kanobos’u ve bu dokunuşu anar), Ovidius’ta ise Juno’nun yatışmasıyla Nil kıyısında; Apollodoros yalnızca İo’nun Mısır’da eski biçimine döndüğünü söyler. İo’nun adını taşıyan Bosporos da iki anlatımda aynı boğaz değildir: Prometheus Desmotes’te Kimmer kıstağında, Maiotis gölünün ağzındaki boğaz, Apollodoros’ta ise Trakya boğazıdır.

Herodotos ise efsaneyi insanlar arasındaki olaylara indirger. Pers bilginlerine göre Argos’a mal satmaya gelen Fenikeliler kıyıya inen kadınlar arasından kral kızı İo’yu, İnakhos’un kızını kaçırıp Mısır’a götürmüştür (Herodotos, Historiai 1.1.1–4); Fenikeliler ise İo’nun gemi kaptanından gebe kalınca utancından onlarla kendi isteğiyle gittiğini söyler (Herodotos, Historiai 1.5.2). Herodotos başka bir yerde Mısır’daki İsis heykellerinin, Yunanlıların İo’yu tasvir ettiği gibi, inek boynuzlu bir kadın biçiminde olduğunu belirtir (Herodotos, Historiai 2.41.2). Hera’nın Zeus’un başka ilişkilerine verdiği karşılıklar için bkz. Hera ve Zeus’un evliliği.