Samos Heraionu

Samos Heraionu, Ege’nin doğusundaki Samos adasında bulunan ve Hera’ya adanmış büyük kutsal alandır; UNESCO kaydına göre antik Samos kentinin (bugünkü Pythagoreion) yaklaşık 6 km uzağındadır. Yunanistan Kültür Bakanlığı onu Hera’ya adanmış kutsal alanların en önemlisi olarak tanımlar; UNESCO ise Heraion’u Pythagoreion’la birlikte 1992’de Dünya Mirası Listesi’ne almıştır.

Doğum yeri geleneği

Pausanias, Samos’taki Hera kutsal alanının kökenine ilişkin iki anlatı aktarır. Bazılarına göre kutsal alanı Argo gemisiyle yola çıkanlar kurmuş ve tanrıçanın heykelini Argos’tan getirmiştir. Samoslular ise tanrıçanın adada, İmbrasos ırmağının kıyısında, Pausanias’ın kendi zamanında da Heraion’da hâlâ yetişen bir lygos ağacının altında doğduğuna inanır (Pausanias 7.4.4). Lygos, Liddell–Scott–Jones sözlüğünde Vitex agnus-castus, yani hayıt olarak tanımlanan bitkidir (Liddell–Scott–Jones, A Greek-English Lexicon, s.v. λύγος). Tanrıçanın anne babası ve kardeşleri Hera’nın soy ağacı maddesinde ele alınır; Samos’taki yerel gelenek ise doğumun gerçekleştiği yeri adaya bağlar. Argos’un kendi büyük Hera kutsal alanı Argos Heraionu maddesinde anlatılır.

Pausanias aynı yerde kutsal alanın çok eski olduğunu özellikle kült heykelinden çıkarır: heykel, Eukleides oğlu Aiginalı Smilis’in eseridir. Pausanias’a göre Smilis, Daidalos’un çağdaşıdır, ama onun kadar ün kazanmamıştır. Coğrafyacı Strabon da denizden kente yaklaşan birinin solunda kalan yerler arasında Heraion’a yakın banliyöyü, İmbrasos ırmağını ve Heraion’u art arda anar (Strabon, Geographika 14.1.14).

Tapınak evreleri

UNESCO kaydı büyük Hera tapınağının kökenini MÖ 8. yüzyıla bağlar. Kayıt bu ilk yapıyı uzunluğu yüz ayağa ulaşan ilk Yunan tapınağı (hekatompedos) olarak tanımlar ve çevresinde bir sütun dizisi bulunup bulunmadığının bilinmediğini belirtir; kayda göre 7. yüzyıldaki ardılı, ön cephesinde çift sütun sırası bulunan ilk tapınak olmasıyla yenilik getirmiştir. UNESCO’ya göre bu iki yapıyı, MÖ 570–560 dolaylarında Rhoikos ile Theodoros’un başlattığı tapınak geride bırakmıştır. Kayıt 52,5 × 105 m ölçülerindeki bu dev yapıyı yeni İon düzeninin en erken örneği sayar; ona göre yapının en az yüz sütunu vardı ve sütunların profilli kaideleri Theodoros’un tasarladığı bir torna tezgâhında biçimlendirilmişti.

Bakanlık sayfası bu yapıyı “Rhoikos tapınağı” diye anar ve MÖ 570/560’a tarihler. Onun yerine başlanan Büyük Tapınak, iki sıra sütunla çevrili (dipteros) bir İon tapınağıdır ve Polykrates’in tiranlığı sırasında yapılmıştır. Polykrates dönemi için iki kurum farklı tarih verir: UNESCO yaklaşık MÖ 535–522, Bakanlık MÖ 538–522 yazar. Ölçülerde ise iki kaynak uyuşur: 108,63 × 55,16 m. Bakanlığa göre yeni tapınak, eski yapının sekos ve pronaos hatlarını neredeyse aynen izler; büyüklük farkı, ön ve arka cepheye üçüncü bir sütun sırası eklenmesinden kaynaklanır ve bunda biraz daha önce yapılan Efes Artemis tapınağının örnek alındığı anlaşılır. Toplam 155 sütun dört farklı boyut ve tipe ayrılır; UNESCO bu sütunların yüksekliğini yaklaşık 20 m olarak verir. Bakanlığa göre saçaklık ahşap olmalıdır; hiç kiremit bulunmadığından çatının hiç tamamlanmadığı öne sürülmektedir.

Bakanlık kutsal alanın sunağını da ayrıca anlatır. Yeri hiç değişmeyen Büyük Sunak’ta yedi evre ayırt edilmiştir; en eskisi Geç Tunç Çağı’na ait, molozdan küçük bir yapıdır. Sunak anıtsal biçimini MÖ 560 dolaylarında, Rhoikos ve Theodoros tapınağıyla hemen hemen aynı zamanda ve onun ekseninde kazanmıştır; korunan temellere göre boyutları 36,50 × 16,50 m olarak hesaplanır. Roma İmparatorluk döneminde (MS 1.–2. yüzyıllar) mermerden yeniden yapılmıştır. Kentten kutsal alana giden Kutsal Yol, en geç MÖ 6. yüzyılın başında manzaranın önemli bir öğesiydi ve bütün uzunluğu boyunca sık aralıklarla dizilmiş adak anıtlarıyla süslenmişti.

Pausanias, İonia’nın tapınaklarını sayarken Samos’taki Hera tapınağının Perslerce yakıldığını, yangından zarar görmüş olmasına karşın onu bir harika olarak gördüğünü yazar (Pausanias 7.5.4).

Herodotos ve tapınağın ustaları

Herodotos, Samos’u uzun uzun anlatmasının nedenini Samosluların bütün Yunanların en büyük üç eserini yapmış olmasına bağlar: Megaralı Eupalinos’un dağın içinden açtığı su tüneli, limanı kuşatan dalgakıran ve “bildiğimiz bütün tapınakların en büyüğü” olan tapınak. Herodotos’a göre bu tapınağın ilk mimarı, Philes oğlu, Samoslu Rhoikos’tur (Herodotos, Historiai 3.60). Bakanlık sayfası Herodotos’un bu yargısını Polykrates dönemindeki Büyük Tapınak’la ilişkilendirir; UNESCO ise Rhoikos’u Theodoros’la birlikte MÖ 570–560 dolaylarında başlanan tapınağın yapımcısı olarak anar.

Pausanias iki Samoslu ustayı başka bir bağlamda anar: tuncu ilk kez eritip heykel dökenlerin Philaios oğlu Rhoikos ile Telekles oğlu Theodoros olduğunu, Theodoros’un ayrıca Samos tiranı Polykrates’in çok değer verdiği zümrüt mühürlü yüzüğü yaptığını yazar (Pausanias 8.14.8). Rhoikos’un babasının adı Herodotos’ta Philes, Pausanias’ta Philaios biçiminde geçer.

Kült, adaklar ve Tonaia

Heraion’un zenginliği antik yazarların sıraladığı adaklardan izlenebilir. Herodotos’a göre Kolaios’un gemisiyle Tartessos’tan büyük kârla dönen Samoslular, kârın onda biri olan altı talantla kenarı grifon başlarıyla çevrili, Argolis tipi bir tunç kazan yaptırıp Heraion’a adamış ve onu yedi arşın boyunda, diz çökmüş üç tunç dev heykelin üzerine oturtmuştur (Herodotos, Historiai 4.152). Mısır kralı Amasis, Polykrates’le dostluğu nedeniyle Samos’taki Hera’ya kendisini gösteren iki ahşap heykel adamıştır; Herodotos bunların kendi zamanında büyük tapınakta, kapıların arkasında durduğunu söyler (Herodotos, Historiai 2.182). Dareios için Bosporos’a köprü kuran Samoslu Mandrokles de köprüyü ve karşıya geçen orduyu gösteren bir resmi, Hera’ya adandığını bildiren bir yazıtla tapınağa koymuştur (Herodotos, Historiai 4.88).

Strabon’a göre Heraion eski bir kutsal alan ile büyük bir tapınaktan oluşur ve bu tapınak onun zamanında bir resim galerisidir (pinakotheke); ayrıca başka resim odaları ve eski sanat eserleriyle dolu küçük tapınaklar vardır. Açık alandaki seçkin heykeller arasında Myron’un tek bir kaide üzerinde duran üç dev heykeli bulunuyordu: Antonius bunları götürmüş, Augustus Athena ile Herakles’i aynı kaideye geri koymuş, Zeus’u ise Capitolium’a taşımıştır (Strabon, Geographika 14.1.14).

Yıllık bayrama ilişkin en ayrıntılı anlatı, Athenaios’un Samoslu Menodotos’tan yaptığı alıntıdır. Buna göre Argos’tan kaçıp Samos’a gelen Admete, tapınağın bakımını üstlenir. Buna öfkelenen Argoslular, Tyrrhenialı korsanları para karşılığında heykeli kaçırmaya razı eder; ancak heykel gemiye konunca gemi kürek çekilmesine rağmen ilerlemez, korsanlar da heykeli kıyıya bırakıp kaçar. Ertesi sabah heykeli kıyıda bulanlar onun kendiliğinden kaçtığını sanarak bir lygos çalısına dayayıp en uzun dallarını çevresine sıkıca sarar; Admete heykeli çözüp arındırır ve kaidesine geri koyar. O günden beri heykel her yıl kıyıya götürülüp arındırılır ve ona çörekler sunulur; bayramın adı Tonaia, heykelin “sıkıca” (syntonōs) sarılmasından gelir (Athenaios, Deipnosophistai 15.672a–e). Athenaios aynı Menodotos’un Samos’taki Hera tapınağında bulunan şeyler üzerine yazdığı esere de başvurur: buna göre tavus kuşları Hera’ya kutsaldır ve belki ilk kez Samos’ta yetiştirilmiştir; pasaj, komedya şairi Antiphanes’in Samos’taki Hera’nın tavus kuşlarını anan dizelerini de aktarır ve Samos sikkelerindeki tavus kuşunu buna bağlar (Athenaios, Deipnosophistai 14.655a–b). Tavus kuşunun Hera’yla ilişkisi Hera’nın sembolleri maddesinde ayrıca ele alınır.

Kazılar ve bugünkü durum

Bakanlık sayfasına göre alandaki ilk küçük çaplı kazıyı 1702’de hekim ve botanikçi Joseph Pitton de Tournefort yapmıştır; 18. ve 19. yüzyıllarda gezginler tapınak kalıntılarının çizimlerini yapmıştır. 1879’da Paul Girard, kutsal alanın kuzeydoğu köşesinde bugün Louvre’da sergilenen Kheramyes’in “Hera” heykelini bulmuştur. 1902 ve 1903’te Atina Arkeoloji Derneği P. Kavvadias ile Th. Sophoulis yönetiminde kazı yapmış; 1910’da Th. Wiegand ile M. Schede Berlin Kraliyet Müzeleri adına çalışmış, ancak iş 1914’te Birinci Dünya Savaşı yüzünden kesilmiştir. Sistematik kazılar 1925’te Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün Atina bölümü tarafından E. Buschor yönetiminde başlamış, 1939’da İkinci Dünya Savaşı nedeniyle yine kesilmiş, 1951’de yeniden başlayarak bugüne dek sürmüştür. Kutsal Yol’da kutsal alanın ana girişini bulmak için 1980’de yapılan kazılar, bugün Samos Müzesi’nde sergilenen dev kurosu gün ışığına çıkarmıştır.

Bakanlığa göre Büyük Tapınak’tan bugün yalnızca tek bir sütun, özgün yüksekliğinin yarısına kadar ayaktadır; temeller ise duvarların ve stylobatın tabanına kadar korunmuştur. UNESCO, Pythagoreion ile Heraion’u (ii) ve (iii) ölçütleriyle listeye almıştır. Kayda göre Samos’taki Hera tapınağı klasik mimarinin anlaşılması için temel önemdedir ve art arda gelen evrelerindeki biçimsel ve yapısal yenilikler bütün Yunan dünyasında tapınakların ve kamu yapılarının tasarımını güçlü biçimde etkilemiştir. Öbür ölçüt, Samos’un MÖ 6. yüzyılda Yunan dünyasının önde gelen deniz ve ticaret gücü olmasına ve bunun büyük ölçüde sonraki yapılaşmadan etkilenmemiş arkeolojik kalıntılara yansımasına dayanır.