Hera ve Herakles

Hera, Yunan mitolojisinde Zeus’un Alkmene’den doğan oğlu Herakles’e doğumundan tanrılaşmasına dek düşmanlık eden tanrıçadır. Kaynaklar bu düşmanlığı geciktirilen doğumdan, beşikteki yılanlardan ve gönderilen delilikten, Herakles’in ölümünden sonraki barışmaya ve Hera’nın kızı Hebe’yle yapılan evliliğe kadar izler.

Geciktirilen doğum

İlyada’da öyküyü Agamemnon anlatır: Zeus’un bile Ate (Körlük) tarafından aldatıldığını göstermek için verdiği örneğe göre Alkmene’nin Thebai’de Herakles’i doğuracağı gün Zeus, tanrılara o gün kendi soyundan doğacak bir erkeğin çevresindeki herkese hükmedeceğini duyurur. Hera ondan bu sözü yeminle doğrulamasını ister; sonra Argos’a iner, Perseus oğlu Sthenelos’un yedi aylık gebe karısını vaktinden önce doğurtur, Alkmene’nin doğumunu durdurur ve doğum tanrıçaları Eileithyia’ları alıkoyar. Böylece Argoslulara Zeus’un soyundan Eurystheus hükmedecektir. Zeus öfkeyle Ate’yi gökten atar ve oğlunu Eurystheus’un verdiği işlerle uğraşırken gördükçe inler (Homeros, İlyada 19.95–133).

Diodoros aynı öyküyü Hera’nın kıskançlığıyla açıklar ve Hera’nın, kızı Eileithyia’nın yardımıyla Alkmene’nin sancılarını durdurduğunu söyler. Ona göre Zeus sonra Hera’yla uzlaşır: Eurystheus kral olacak, Herakles ona hizmet edip on iki iş yapacak ve bunun karşılığında ölümsüzlük kazanacaktır (Diodoros Sikeliotes 4.9.4–5).

Bebek Herakles: süt ve yılanlar

Diodoros’a göre Alkmene, Hera’nın kıskançlığından korktuğu için bebeği, sonradan “Herakles Ovası” diye anılan yere bırakır. Oradan Hera’yla birlikte geçen Athena, çocuğun gücüne hayran kalıp Hera’yı onu emzirmeye ikna eder; çocuk memeyi yaşından beklenmedik bir güçle çekince Hera acıya dayanamayıp onu kendinden uzağa atar, Athena da onu annesine götürür (Diodoros Sikeliotes 4.9.6).

Yılanlar öyküsü burada ele alınan üç kaynakta farklı ayrıntılarla geçer. Pindaros’ta Herakles ikiz kardeşiyle birlikte doğar doğmaz, safran renkli kundağa konduğu anda altın tahtlı Hera’nın gözünden kaçamaz; Hera hemen iki yılan gönderir, bebek başını kaldırır ve yılanları iki eliyle boyunlarından yakalayıp boğar (Pindaros, Nemea Odları 1.35–47). Apollodoros’a göre çocuk sekiz aylıkken Hera onu yok etmek için yatağına iki büyük yılan yollar; Apollodoros, yılanları Amphitryon’un, iki çocuktan hangisinin kendi oğlu olduğunu anlamak için koyduğunu söyleyen Pherekydes’in farklı anlatımını da aktarır (Apollodoros, Bibliotheke 2.4.8). Diodoros da yılanları Hera’nın gönderdiğini yazar (Diodoros Sikeliotes 4.10.1).

Kahramanın adı

Diodoros, yılan olayından sonra Argosluların çocuğa Hera sayesinde ün (kleos) kazandığı için “Herakles” adını verdiğini, daha önce Alkaios diye çağrıldığını söyler; başka çocuklar adlarını anne babalarından alırken bunun adını yiğitliğiyle kazandığını da ekler (Diodoros Sikeliotes 4.10.1). Apollodoros ise adın verilişini başka bir ana bağlar: Delphoi’deki Pythia ona ilk kez Herakles der, o zamana dek Alkeides diye anılmaktadır (Apollodoros, Bibliotheke 2.4.12).

Delilik

Hera’nın Herakles’e delilik göndermesi kaynaklarda farklı zamanlara yerleştirilir. Apollodoros’a göre Minyalılarla savaştan sonra Hera’nın kıskançlığı yüzünden çıldıran Herakles, Megara’dan olan çocuklarını ve İphikles’in iki çocuğunu ateşe atar; kendini sürgüne mahkûm eder ve Thespios tarafından arındırılır, sonra nerede yaşaması gerektiğini sormak için Delphoi’ye gider. Pythia ona Tiryns’te on iki yıl Eurystheus’a hizmet edip on işi yapmasını, işler bitince ölümsüz olacağını söyler (Apollodoros, Bibliotheke 2.4.12). Diodoros’ta Herakles, Zeus’un kendisine Eurystheus’a hizmet etmesini buyurmasından sonra derin bir sıkıntıya düşer; Hera bu sırada ona delilik gönderir, Herakles İolaos’u öldürmeye kalkar ve Megara’dan olan çocuklarını düşman sanıp okla vurur (Diodoros Sikeliotes 4.11.1).

Euripides’in Herakles tragedyasında ise delilik işlerin sonuna konur. İris, Herakles işlerini bitirene kadar kaderin onu koruduğunu ve Zeus’un ne kendisinin ne de Hera’nın ona kötülük etmesine izin verdiğini, şimdi ise Hera’nın onu kendi çocuklarını öldürterek kan suçuna bulamak istediğini söyler. Delilik (Lyssa) Hera’yı bu işten vazgeçirmeye çalışır, ama sonunda istemeyerek buyruğu yerine getirir (Euripides, Herakles 822–873).

İşler ve Hera’nın müdahaleleri

Hesiodos, Herakles’in yendiği canavarlardan ikisini Hera’ya bağlar: Lerna’daki Hydra’yı Herakles’e duyduğu sınırsız öfke yüzünden beyaz kollu Hera beslemiştir (Hesiodos, Theogonia 313–318); Nemea aslanını da Hera büyütüp Nemea tepelerine yerleştirmiştir (Hesiodos, Theogonia 327–332).

Apollodoros işlerin anlatımında iki doğrudan müdahale sayar. Amazon kraliçesi Hippolyte kemerini vermeye razı olduğunda Hera bir Amazon kılığına girip yabancıların kraliçeyi kaçırdığını yayar; Amazonlar silahlanıp saldırır ve Herakles bir ihanet sezerek Hippolyte’yi öldürür (Apollodoros, Bibliotheke 2.5.9). Herakles Geryon’un sığırlarını götürürken Hera hayvanlara at sineği salar ve sürü Trakya dağlarının eteklerine dağılır; Apollodoros, Eurystheus’un sonunda bu sığırları Hera’ya kurban ettiğini de ekler (Apollodoros, Bibliotheke 2.5.10).

Homeros kahramanın da tanrıçaya zarar verdiğini anar: İlyada’da Dione, ölümsüzlerin de insanlardan acı çektiğine örnek verirken Amphitryon’un güçlü oğlunun Hera’yı üç dişli bir okla sağ göğsünden yaraladığını ve tanrıçanın dinmeyen bir acı çektiğini anlatır (Homeros, İlyada 5.392–394).

Fırtına ve Zeus’un cezası

Herakles Truva’yı yağmalayıp denize açıldığında Hera, Zeus’u Uyku tanrısı Hypnos’a uyutturur, denizde sert rüzgârlar kaldırır ve kahramanı yakınlarından uzağa, Kos’a sürükler; uyanan Zeus öfkeyle tanrıları sarayında savurur (Homeros, İlyada 14.249–261). Zeus sonradan Hera’yı ayaklarına iki örs bağlayarak göğe astığını hatırlatırken, Kuzey Rüzgârı’yla Herakles’e kurduğu tuzağın acısının bununla bile dinmediğini, Herakles’i Kos’tan kurtarıp Argos’a geri getirenin de kendisi olduğunu söyler (Homeros, İlyada 15.18–30). Apollodoros ise bağlantıyı açıkça kurar: Truva’dan dönen Herakles’e Hera’nın gönderdiği fırtınalar Zeus’u o kadar kızdırmıştır ki Zeus onu Olympos’tan asmıştır (Apollodoros, Bibliotheke 2.7.1). Bu cezanın evlilikteki yeri için bkz. Hera ve Zeus’un evliliği; Hypnos sahnesinin bağlamı için Truva Savaşı’nda Hera.

Ölüm, barışma ve Hebe

İlyada’da Akhilleus, Zeus’un en sevdiği oğul olan Herakles’in bile ölümden kaçamadığını, onu kaderin ve Hera’nın ağır öfkesinin yendiğini söyler (Homeros, İlyada 18.117–119). Odysseia’da ise Odysseus Hades’te Herakles’in yalnızca hayaletini görür; kahramanın kendisi ölümsüz tanrılar arasında şölenlerin tadını çıkarmakta ve Zeus ile altın sandaletli Hera’nın kızı Hebe’yi eş olarak almış bulunmaktadır (Homeros, Odysseia 11.601–604). Hesiodos da Herakles’in acılı işlerini tamamladıktan sonra Hebe’yi karlı Olympos’ta eşi yaptığını ve ölümsüzler arasında dertsiz, yaşlanmadan yaşadığını söyler (Hesiodos, Theogonia 950–955). Pindaros’ta kâhin Teiresias bu sonu, yılanlar olayının hemen ardından önceden bildirir (Pindaros, Nemea Odları 1.69–72).

Barışmanın kendisi daha ayrıntılı olarak Apollodoros’ta ve Diodoros’ta anlatılır. Apollodoros’a göre Herakles Oita dağında yaktırdığı odunun üzerinden bir bulutla göğe alındıktan sonra ölümsüzlüğe kavuşur, Hera’yla barışır ve onun kızı Hebe’yle evlenip Aleksiares ile Aniketos’un babası olur (Apollodoros, Bibliotheke 2.7.7). Diodoros barışmayı bir evlat edinme töreni olarak anlatır: tanrılaştırılmasından sonra Zeus, Hera’yı Herakles’i oğul edinmeye ikna eder; Hera bir yatağa uzanır, Herakles’i bedenine yaklaştırıp giysilerinin arasından yere bırakarak gerçek bir doğumu taklit eder. Diodoros’a göre barbarlar evlat edinirken bu töreni kendi zamanında hâlâ uygulamaktadır; Hera bundan sonra Herakles’i Hebe ile evlendirir (Diodoros Sikeliotes 4.39.2–3). Hebe’nin soy ağacındaki yeri için bkz. Hera’nın soy ağacı; tanrıçanın genel tanıtımı için Hera kimdir.