Juno: Roma'da Hera

Juno (Latince Iuno), Roma dininde Jüpiter’in (Zeus) eşi ve kız kardeşi olan, Romalıların Yunan tanrıçası Hera ile özdeşleştirdiği tanrıçadır. Latin şiirinde Hera’nın mitlerini ve Yunan kutsal yerlerini üstlenir; buna karşılık Capitolium’daki yeri, Roma’nın tepelerindeki tapınakları ve Lucina, Moneta, Regina, Sospita gibi lakapları Roma ve Latium’a özgü bir kült geçmişine işaret eder.

Hera ile özdeşleşme

Latin şairleri Juno’ya Hera’nın soyunu ve öyküsünü verir. Vergilius onu “Saturnia”, yani Saturnus’un kızı diye anar ve Truva’da “sevgili Argos’u için” savaştığını, Paris’in yargısını, güzelliğine yapılan hakareti ve kaçırılan Ganymedes’e verilen onurları unutmadığını söyler (Vergilius, Aeneis 1.23–28). Jüpiter de ona “Jüpiter’in kız kardeşi ve Saturnus’un öbür çocuğusun” der (Vergilius, Aeneis 12.830). Hera’nın Kronos’un kızı olması gibi Juno da Saturnus’un kızıdır; Hera’nın soyu için bkz. Hera’nın soy ağacı.

Ovidius’un Fasti’sinde Juno, Jüpiter’le evli ve onun kız kardeşi olmakla övünür, Saturnus’un ilk çocuğu olduğunu ve Roma’nın bir zamanlar babasının adıyla Saturnia diye anıldığını söyler (Ovidius, Fasti 6.27–31). Aynı konuşmada öfkesinin iki nedenini, Ganymedes’in kaçırılmasını ve İda’daki yargıcın güzelliğini yenik saymasını anar; Kartaca’yı, Sparta’yı, Argos’u, “benim Mykenai’mi” ve eski Samos’u Latium uğruna geri plana ittiğini söyler (Ovidius, Fasti 6.43–48). Ovidius’un Juno’su böylece Hera’nın Argos, Mykenai ve Samos’taki kült merkezlerini kendi geçmişi olarak sahiplenir; Samos’taki kutsal alan için bkz. Samos Heraionu.

Roma’nın resmî kültünde de Juno, Jüpiter’in eşi olarak tanrı çiftlerinin başında yer alır. Livius’un aktardığı bir lectisternium’da altı sedir hazırlanır: ilki Jüpiter ile Juno’ya, ötekiler Neptunus ile Minerva’ya (Athena), Mars ile Venüs’e (Aphrodite), Apollo ile Diana’ya, Vulcanus ile Vesta’ya ve Merkür (Hermes) ile Ceres’e ayrılır (Livius, Ab Urbe Condita 22.10.9).

Cicero’nun De Natura Deorum diyaloğu Juno’yu iki ayrı açıdan ele alır. İkinci kitaptaki konuşmacı, Stoacıların görüşünü aktararak gökle deniz arasındaki havanın “Jüpiter’in kız kardeşi ve eşi” Juno adıyla kutsandığını açıklar ve adın “yardım etmek” (iuvare) fiilinden geldiğini düşündüğünü söyler (Cicero, De Natura Deorum 2.66). Aynı eserin birinci kitabındaki bir konuşmacı ise Lanuvium’un Juno Sospita’sının keçi postu, mızrak, küçük kalkan ve ucu kalkık ayakkabılarla tasvir edildiğini, oysa Argos’un ve Roma’nın Juno’sunun böyle olmadığını belirtir ve Argoslularla Lanuviumluların Juno’yu farklı görünüşlerde tasavvur ettiğini vurgular (Cicero, De Natura Deorum 1.82).

Capitolium ve Juno Regina

Juno, Capitolium’da Jüpiter ve Minerva ile birlikte tapınılan üç tanrıdan biridir. Livius’a göre Capitolium ele geçirildiğinde Publius Valerius halka, “Jüpiter Optimus Maximus, Kraliçe Juno ve Minerva” ile öteki tanrıların kuşatıldığını ve kentin tanrılarının bir köle ordugâhının elinde olduğunu söyler (Livius, Ab Urbe Condita 3.17.3). Ovidius’ta da Juno “Jüpiter’in kalesinde duran” tanrıça olarak tanınır (Ovidius, Fasti 6.15–18) ve kendi tapınaklarının Tarpeius’taki Jüpiter’in tapınağına bitişik olduğunu söyler (Ovidius, Fasti 6.33–34).

Aventinus tepesindeki Kraliçe Juno (Juno Regina) tapınağının kökeni ise Etrüsk kenti Veii’ye bağlanır. Livius’a göre diktatör Camillus kenti almadan önce Veii’de oturan Kraliçe Juno’ya, galipleri Roma’ya izlemesi ve orada kendisine yaraşır bir tapınağa kavuşması için dua eder; Veii’nin tanrıları da böylece adaklarla kentlerinden “çağrılıp çıkarılır” (evocati) (Livius, Ab Urbe Condita 5.21.3–5). Kent düştükten sonra bedenlerini yıkayıp beyaz giysiler giyen seçilmiş gençler tapınağa girer; içlerinden biri “Roma’ya gitmek ister misin, Juno?” diye sorunca ötekiler tanrıçanın başıyla onayladığını haykırır. Heykel kolayca taşınıp Aventinus tepesine götürülür; Camillus da adadığı tapınağı sonradan orada tanrıçaya ithaf eder (Livius, Ab Urbe Condita 5.22.3–7).

Lucina ve mart başındaki bayram

Lucina lakabı Juno’yu doğumla ilişkilendirir. Ovidius Fasti’de Mars’a, savaş tanrısının bayramını neden evli kadınların (matronae) kutladığını sorar; Mars, Sabin kadınlarının babalarıyla kocaları arasına girip savaşı bitirdiğini ve bu yüzden annelerin onun ayının ilk gününü kutladığını anlatır (Ovidius, Fasti 3.167–234). Başka bir neden olarak, yanlış hatırlamıyorsa aynı gün Esquilinus tepesinde Latin gelinlerin Juno’ya bir tapınağı kamu adına adadığını ekler (Ovidius, Fasti 3.245–248). Kadınlar tanrıçaya çiçek getirmeli, “Bize ışığı sen verdin, Lucina” ve “Doğum yapan kadının duasına sen yetişirsin” demeli; gebe kadınlar saçlarını çözerek dua etmelidir (Ovidius, Fasti 3.253–258). Juno da Fasti’nin altıncı kitabında Lucina adını günlerden, yani ışıktan aldığını ima eder (Ovidius, Fasti 6.39–40).

Smith’in A Dictionary of Greek and Roman Antiquities adlı sözlüğü, Roma’daki evli kadınların 1 Mart’ta Juno Lucina onuruna kutladığı bu bayramı Matronalia ya da Matronales Feriae adıyla anar; sözlük, Ovidius’un bayramın tarihi için çok sayıda neden sıralamasından bu konuda kesin bir geleneğin bulunmadığı sonucunu çıkarır (Smith, A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, s.v. Matronalia). Adın kendisi antik bir kaynakta da geçer: Plutarkhos, Sabin savaşını sona erdiren kadınlara armağan edilen bayramı Matronalia (Ματρωνάλια) diye anar (Plutarkhos, Romulus 21.1). Ovidius ayrıca her ayın ilk gününün (Kalendae) Juno’ya ait olduğunu söyler (Ovidius, Fasti 1.55).

Moneta ve Capitolium’un kazları

Livius’a göre diktatör L. Furius, Aurunci’lerle savaşırken Juno Moneta’ya bir tapınak adamıştı; tapınak için Arx’ta, Manlius Capitolinus’un evinin bulunduğu yer seçildi ve tapınak adaktan bir yıl sonra ithaf edildi (Livius, Ab Urbe Condita 7.28.2–6). Ovidius da Arx’ın tepesindeki Juno Moneta tapınağının önceden Manlius’un evinin bulunduğu yerde yapıldığını söyler, ama adağı “Camillus”a bağlar (Ovidius, Fasti 6.183–186); Livius ise adağı yapan diktatörü yalnızca L. Furius diye adlandırır. Livius, kendi zamanında Manlius’un evinin yerinde Moneta’nın tapınağıyla darphanesinin (officina) bulunduğunu da kaydeder (Livius, Ab Urbe Condita 6.20.13).

Juno’ya kutsal kazlar da Capitolium’un öyküsünde yer alır. Galyalılar geceleyin Capitolium’a tırmandığında nöbetçileri ve köpekleri uyandırmamış, ama büyük kıtlığa rağmen Juno’ya kutsal oldukları için yenmeyen kazlar ötüp kanat çırparak Manlius’u uyandırmıştı (Livius, Ab Urbe Condita 5.47.2–4).

Sospita

Juno Sospita’nın kült merkezi Latium’daki Lanuvium’du. Livius’a göre Romalılar Latin kentleri hakkında tek tek karar verirken Lanuviumlulara yurttaşlık verip dinsel törenlerini kendilerine geri verdiler, ama Juno Sospita’nın tapınağı ile kutsal korusunun Lanuvium halkı ile Roma halkı arasında ortak olmasını şart koştular (Livius, Ab Urbe Condita 8.14.2). Cicero’nun diyaloğundaki tanıklığa göre bu Juno, keçi postu ve silahlarıyla Argos’un Juno’sundan, yani Hera’dan belirgin biçimde ayrılır (Cicero, De Natura Deorum 1.82).

Aeneis’te Juno

Vergilius destanının daha ilk dizelerinde Aeneas’ın denizde ve karada savrulmasını “zalim Juno’nun unutmayan öfkesine” bağlar (Vergilius, Aeneis 1.1–4). Söylendiğine göre Juno, Kartaca’yı bütün ülkelerden, hatta Samos’tan bile çok sever; silahları ve arabası oradadır ve Truva kanından gelen bir soyun bir gün Kartaca’yı yıkacağını duymuştur (Vergilius, Aeneis 1.12–22). Bu yüzden Truvalıları yıllarca Latium’dan uzak tutar; Vergilius bu bölümü “Roma soyunu kurmak bu denli zordu” dizesiyle bağlar (Vergilius, Aeneis 1.29–33). Bu öfkenin Yunan kökleri için bkz. Paris’in yargısı ve Truva Savaşı’nda Hera.

Destanın sonunda Jüpiter, bulutun üzerinden savaşı izleyen Juno’ya daha fazla direnmeyi yasaklar. Juno boyun eğer, ama Latinlerin adlarını, dillerini ve giysilerini korumasını, Truva’nın adıyla birlikte yok olmasını ister. Jüpiter isteği kabul eder: Ausonia halkı dilini ve geleneklerini koruyacak, Truvalılar onların arasında eriyecek ve hiçbir halk Juno’yu onlar kadar onurlandırmayacaktır; Juno da başıyla onaylar ve gönlü hoşnut olarak öfkesinden vazgeçer (Vergilius, Aeneis 12.791–842). Destanda Juno’nun Truva’ya düşmanlığı, Latium adına yaptığı bu pazarlıkla son bulur.

Yunan tanrıçasına genel bir bakış için bkz. Hera kimdir?.