Paris'in Yargısı

Paris’in Yargısı, Hera, Athena ve Aphrodite’nin hangisinin en güzel olduğu konusundaki çekişmeyi Priamos’un oğlu Paris’in (Aleksandros) karara bağladığı mittir. Paris’in, Helene’yi vaat eden Aphrodite’yi seçmesi Truva Savaşı’nın başlangıcına bağlanır; ama öykünün ayrıntıları, özellikle Eris’in elması, kaynaktan kaynağa değişir.

Homeros’un söyledikleri ve söylemedikleri

İlyada yarışmayı anlatmaz; öyküye son kitaptaki birkaç dizede değinir. Orada Hera’nın, Poseidon’un ve Athena’nın Truva’ya baştan beri düşman olduğu, bunun da Aleksandros’un “körlüğü” yüzünden olduğu söylenir: Aleksandros ağılına gelen tanrıçaları aşağılamış, kendisine acı veren şehveti (makhlosyne) sunanı övmüştür (Homeros, İlyada 24.25–30). Paris’in aşağıladığı ve övdüğü tanrıçalar bu dizelerde adlarıyla anılmaz (Hera ile Athena yalnızca Truva’dan nefret edenler arasında sayılır); Eris, elma, düğün ya da tanrıçaların yarışan vaatleri yoktur, yalnızca övülen tanrıçanın ona şehvet verdiği söylenir. Homeros Peleus ile Thetis’in düğününü bilir: Hera, Thetis’i kendisinin büyütüp Peleus’a eş olarak verdiğini ve bütün tanrıların düğüne katıldığını söyler (Homeros, İlyada 24.55–63). Ama bu düğünü yarışmayla ilişkilendirmez. Üzerinde “en güzele” yazılı altın elma Homeros’ta bulunmaz.

Kypria’nın Proklos özeti

Truva Savaşı’nın öncesini anlatan kayıp Kypria destanının içeriği, Proklos’un Khrestomatheia’sındaki özetten bilinir. Bu özete göre Zeus, Themis’le birlikte Truva Savaşı’nı tasarlar. Tanrılar Peleus’un düğününde şölendeyken Eris (Çekişme) gelir ve Hera, Athena ile Aphrodite arasında hangisinin en güzel olduğu konusunda bir tartışma başlatır. Üç tanrıçayı Zeus’un buyruğuyla Hermes, İda dağındaki Aleksandros’a götürür; Aleksandros, Helene’yle evlenme vaadine kapılarak Aphrodite’yi seçer. Ardından Aphrodite’nin önerisiyle gemiler yaptırır ve Lakedaimon’a gider. Menelaos Girit’e gittiğinde Aphrodite Helene ile Aleksandros’u bir araya getirir; ikisi gece hazinelerle denize açılır. Hera onlara karşı bir fırtına kaldırır ve Sidon’a sürüklenirler; Aleksandros kenti alır, oradan Truva’ya gidip Helene’yle evlenir (Proklos, Khrestomatheia i, Kypria özeti). Özette elma geçmez; tartışmayı başlatan Eris’in kendisidir. Hera’nın ve Athena’nın vaatleri de bu özette yer almaz.

Yargının nerede yapıldığı da yerel geleneklere konu olmuştur. Strabon, Adramyttion körfezinin içindeki Antandros’un yukarısında Aleksandreia adlı bir dağ bulunduğunu ve Paris’in yargısının orada gerçekleştiğinin söylendiğini kaydeder (Strabon, Geographika 13.1.51).

Kypselos sandığı

Pausanias, Olympia’daki Hera tapınağında gördüğü eserleri sıralarken Korinthos tiranı Kypselos’un bebekken annesi tarafından içinde saklandığı ve onun soyundan gelenlerin Olympia’ya adadığı sedir ağacından bir sandığı da anlatır (Pausanias 5.17.1–5). Sandığın üzerindeki sahnelerden biri, Priamos oğlu Aleksandros’a güzelliklerini yargılaması için tanrıçaları getiren Hermes’tir; yanındaki yazıta göre Hermes, Aleksandros’a Hera’yı, Athena’yı ve Aphrodite’yi göstermektedir (Pausanias 5.19.5). Pausanias’ın aktardığı yazıtta da elmadan söz edilmez. Tapınak için bkz. Olympia’daki Hera tapınağı.

Euripides’te tanrıçaların vaatleri

Euripides yarışmaya birçok tragedyasında değinir. Troiades’te (Truvalı Kadınlar) Helene, kendini savunurken tanrıçaların vaatlerini sayar: Pallas, Aleksandros’a Frygialıların başında Hellas’ı yıkmayı; Hera, kendisini seçerse Asya’ya ve Avrupa’nın sınırlarına hükmetmeyi; Kypris ise Helene’nin güzelliğini vaat etmiş ve kazanmıştır. Helene buradan, kendi evliliğinin Hellas’ı barbarların egemenliğinden kurtardığı sonucunu çıkarır (Euripides, Troiades 924–934). Hekabe buna karşı çıkar: Hera’nın Argos’u, Athena’nın da Atina’yı barbarlara satacak kadar akılsız olmadığını, Zeus’un karısı Hera’nın daha iyi bir koca bulmak için güzellik ödülüne ihtiyacı olmadığını söyler ve Helene’yi kendi suçunu tanrıçalara yüklemekle suçlar (Euripides, Troiades 969–982).

Helene’de aynı öykünün başka bir sonucu vardır. Helene’nin anlattığına göre üç tanrıça İda’da Aleksandros’a gelmiş, Kypris onun güzelliğini vaat ederek kazanmıştır (Euripides, Helene 23–30); yenilgiye kızan Hera ise Aleksandros’a gerçek Helene yerine gökten yapılmış, soluk alan bir hayalet (eidolon) vermiştir (Euripides, Helene 31–36). Aulis’te İphigeneia’da İphigeneia, ağıtında sahneyi İda’daki pınarların ve çiçekli çayırların yanına yerleştirir: Pallas, Kypris, Hera ve Zeus’un habercisi Hermes oraya gelir; Kypris uyandırdığı arzuyla, Pallas mızrağıyla, Hera da Zeus’la kraliyet evliliğiyle övünür (Euripides, Aulis’te İphigeneia 1300–1309).

Mitograflarda elma

Elma, bu maddede incelenen metinler arasında yalnızca mitograflarda ve Lukianos’ta görünür. Apollodoros’un Bibliotheke’sinin özetine (Epitome) göre Zeus ya kızı Helene’nin Avrupa ile Asya’yı birbirine düşürmekle ün kazanmasını ya da yarı tanrıların soyunun yüceltilmesini istemiştir. Bu nedenle Eris, güzellik ödülü olarak Hera, Athena ve Aphrodite’nin arasına bir elma atar; Zeus Hermes’e onları İda’daki Aleksandros’a götürmesini buyurur. Hera, kendisi bütün kadınlardan üstün tutulursa bütün insanlar üzerinde krallık, Athena savaşta zafer, Aphrodite Helene’yle evlilik vaat eder; Aleksandros Aphrodite’yi seçer ve Phereklos’un yaptığı gemilerle Sparta’ya gider (Apollodoros, Bibliotheke, Epitome E.3.1–2). Burada elmanın altın olduğu ya da üzerinde yazı bulunduğu söylenmez; olay düğüne de bağlanmaz.

Apollodoros yargının sonuçlarında da Hera’ya yer verir. Menelaos dokuz gün Aleksandros’u ağırlar, onuncu gün annesinin babası Katreus’un cenaze törenleri için Girit’e gider; Helene dokuz yaşındaki Hermione’yi bırakıp malların çoğunu gemiye yükler ve gece Aleksandros’la denize açılır. Hera onlara ağır bir fırtına gönderir ve onları Sidon’a sığınmaya zorlar; Aleksandros izlenmekten korktuğu için uzun süre Fenike’de ve Kıbrıs’ta kalır, sonra Helene’yle Truva’ya gelir (Apollodoros, Bibliotheke, Epitome E.3.3–4). Apollodoros ayrıca bazılarına göre Hermes’in, Zeus’un isteğiyle Helene’yi kaçırıp Mısır’da kral Proteus’a emanet ettiğini, Aleksandros’un ise Truva’ya bulutlardan yapılmış bir Helene hayaletiyle gittiğini aktarır (Apollodoros, Bibliotheke, Epitome E.3.5). Euripides’in Helene’sinde bu hayaleti yapan, yenilgiye kızan Hera’dır.

Hyginus’a göre Jüpiter (Zeus), Thetis Peleus’la evlenirken Eris, yani Discordia dışında bütün tanrıları şölene çağırır. Sonradan gelip içeri alınmayan Eris kapıdan ortaya bir elma atar ve en güzel olanın onu alması gerektiğini söyler. Juno (Hera), Venüs (Aphrodite) ve Minerva (Athena) güzelliği kendilerine yakıştırınca aralarında büyük bir çekişme çıkar; Jüpiter, Merkür’e (Hermes) onları İda’daki Paris’e götürüp yargılatmasını buyurur. Juno ona bütün topraklara hükmetmeyi ve zenginlikte herkesi geçmeyi, Minerva ölümlülerin en yiğidi olmayı ve her sanatı bilmeyi, Venüs ise Tyndareos’un kızı Helene’yi vaat eder. Paris Venüs’ü seçer; bu yüzden Juno ile Minerva Truvalılara düşman olur (Hyginus, Fabulae 92). Hyginus’ta “en güzele” sözü elmanın üzerinde yazılı değildir; Eris’in ağzından çıkar. Roma adları için bkz. Juno.

Altın elma ve yazısı

Elmanın altından olduğu ve üzerinde bir yazı bulunduğu, bu maddede açılan metinler arasında yalnızca Lukianos’ta geçer. Deniz Tanrıları Söyleşileri’ndeki bir konuşmada Nereis Panope, Thetis ile Peleus gelin odasına geçtikten sonra, davet edilmemiş olan Eris’in kimseye görünmeden içeri süzülüp tümü altından güzel bir elma attığını, elmanın üzerinde “güzel olan alsın” (he kale labeto) yazdığını, Hermes’in yazıyı okuduğunu ve Zeus’un kararı kendisi vermeyip tanrıçaları İda’ya, Priamos’un oğluna gönderdiğini anlatır (Lukianos, Deniz Tanrıları Söyleşileri 5).

İncelenen kaynaklardan çıkan tablo şudur: elma Homeros’ta, Proklos’un Kypria özetinde, Pausanias’ın aktardığı Kypselos sandığı yazıtında ve Euripides’in burada anılan pasajlarında yoktur; Apollodoros’ta ve Hyginus’ta yazısız bir elma, Lukianos’ta yazılı bir altın elma vardır. Bu metinler, “en güzele” yazılı elmanın ilk nerede ortaya çıktığını kesin olarak saptamaya yetmez. Yargının ana çizgisi kaynaklarda ortaktır: Paris Aphrodite’yi seçer ve ona Helene vaat edilir. Ama Euripides’in Helene’sinde ve Apollodoros’un aktardığı bir anlatımda Paris Truva’ya gerçek Helene’yi değil bir hayaleti götürür; yenilen tanrıçaların Truva’ya düşmanlığı ise Homeros’ta ve Hyginus’ta açıkça söylenir. İlyada’da Hera ile Athena’nın Truva’ya karşı ortak tavrı Truva Savaşı’nda Hera maddesinde izlenir.