Hera Kimdir?

Hera (Grekçe Hērē), Yunan dininde ve mitolojisinde Kronos ile Rhea’nın kızı, Zeus’un hem kız kardeşi hem de eşi olan tanrıçadır. Evlilikle, kadınların hayatıyla ve Olympos’taki tanrıların kraliçesi olarak hükümranlıkla ilişkilendirilir; başlıca kült merkezleri arasında Argos, Samos ve Olympia bulunur.

Kaynaklarda Hera

Tanrıçaya adanmış kısa Homerik İlahi onu “altın tahtlı”, Rhea’nın doğurduğu, “ölümsüzlerin kraliçesi” ve gürleyen Zeus’un “kız kardeşi ve eşi” olarak över; aynı dizelere göre Olympos’taki bütün tanrılar ona Zeus’a gösterdikleri saygının aynısını gösterir (Homerik İlahi 12, Hera’ya 1–5). Hesiodos da Hera’yı, Rhea’nın Kronos’tan doğurduğu Hestia, Demeter, Hades, Poseidon ve Zeus’la birlikte sayar (Hesiodos, Theogonia 453–458). Babasının çocuklarını yutması, Zeus’la evliliği, çocukları ve kimlerin elinde büyüdüğüne dair farklı gelenekler Hera’nın soy ağacı maddesinde kaynaklarıyla birlikte ele alınır.

Hera’nın kişiliği en canlı biçimde Homeros’un İlyada’sında görülür. Orada tanrıça Truva’ya karşı Akhaların yanında durur, Zeus’un kararlarına itiraz eder ve gerektiğinde onu hileyle yönlendirir. Hera hakkındaki bilgiler farklı türden kaynaklardan gelir: şairlerin anlattığı mitler, Pausanias gibi yazarların kutsal alanlarda gördüklerine ve yerel halktan dinlediklerine dayanan kült bilgileri ve kazılarda ortaya çıkan kalıntılar.

Homeros’ta Hera

Homeros Hera’yı kalıplaşmış sıfatlarla anar: “beyaz kollu” (leukōlenos; Homeros, İlyada 1.595), “inek gözlü”, yani iri ve dolgun gözlü (boōpis; Homeros, İlyada 1.551) ve “altın tahtlı” (khrysothronos; Homeros, İlyada 1.611). Bu sıfatlar yalnızca ona ait değildir. Liddell–Scott–Jones sözlüğü boōpis’in ölümlü kadınlar için de, leukōlenos’un Persephone ve hizmetçi kadınlar için de, khrysothronos’un Artemis ve Eos için de kullanıldığını kaydeder (Liddell–Scott–Jones, A Greek-English Lexicon, s.v. βοῶπις, λευκώλενος, χρυσόθρονος). Sıfatların tanrıçanın simgeleriyle ilişkisi Hera’nın sembolleri maddesinde tartışılır.

İlyada’nın ilk kitabında Hera, deniz tanrıçası Thetis’in Zeus’la gizlice konuştuğunu fark eder, kocasını kararlarını kendisinden saklamakla suçlar ve Akhilleus’u onurlandırmak için Akhaların gemiler başında kırılmasına söz verdiğinden kuşkulanır. Zeus ona susup oturmasını, yoksa Olympos’taki tanrıların hiçbirinin onu koruyamayacağını söyler; Hera korkar ve susar (Homeros, İlyada 1.536–569). Dördüncü kitapta ise Zeus’a, en sevdiği üç kentin Argos, Sparta ve “geniş sokaklı” Mykenai olduğunu, Zeus onlardan nefret ettiğinde yıkılmalarına engel olmayacağını söyler (Homeros, İlyada 4.51–54).

Hera’nın Truva’ya düşmanlığını Homeros, Paris’in kendi ağılına gelen tanrıçaları aşağılayıp kendisine şehvet sunan tanrıçayı övmesine bağlar; aynı dizelerde Poseidon ve Athena da Truva’ya düşman olarak anılır (Homeros, İlyada 24.25–30). Bu yargının öyküsü Paris’in yargısı, tanrıçanın savaştaki müdahaleleri ise Truva Savaşı’nda Hera maddesinde anlatılır. On dördüncü kitapta Hera, İda dağının doruklarında Zeus’la birlikte olur ve Zeus ikisini altın bir bulutla örter (Homeros, İlyada 14.330–351); bu sahne ve evliliğin kültteki yansımaları için bkz. Hera ve Zeus’un evliliği.

Zeus’un başka birleşmelerinden doğan çocuklara karşı tutumu da Homeros’ta görülür. Agamemnon’un anlattığına göre Hera, Alkmene’nin Thebai’de Herakles’i doğuracağı gün Zeus’u hileyle bir yemine bağlamıştır (Homeros, İlyada 19.95–113); tanrıçanın Herakles’le uzun süren çatışması Hera ve Herakles maddesinin konusudur. Apollodoros’a göre ise Zeus, Hera rahibesi İo’yu baştan çıkardıktan sonra onu beyaz bir ineğe dönüştürmüş, Hera da ineği kendisi için isteyip başına Argos Panoptes’i bekçi olarak koymuştur (Apollodoros, Bibliotheke 2.1.3); ayrıntılar İo miti maddesindedir.

Evlilik, kadınlar ve hükümranlık

Kültte Hera’nın evlilikle bağı birçok yerel gelenekte görülür. Pausanias’ın Stymphalos halkından aktardığı geleneğe göre Hera’yı Pelasgos oğlu Temenos büyütmüş, tanrıçaya üç kutsal alan kurup üç ad vermiştir: henüz evlenmemişken “Kız” (Pais), Zeus’la evlendiğinde “Teleia”, yani olgunluğa ermiş, Zeus’la bir nedenle anlaşamayıp Stymphalos’a döndüğünde ise “Dul” (Khēra) (Pausanias 8.22.2). Bu üç ad, tanrıçanın kendi hayatındaki kızlık, evlilik ve eşinden ayrı düşme evrelerine bağlanır.

Plataiai’deki Hera tapınağında Praksiteles’in yaptığı, ayakta duran büyük bir “Teleia” heykeli ile Kallimakhos’un yaptığı, oturan ve “Gelin” (Nympheuomenē) diye anılan ikinci bir Hera heykeli bulunuyordu (Pausanias 9.2.7). Argoslular da tanrıçanın her yıl Nauplia’daki Kanathos pınarında yıkanarak kızlığına yeniden kavuştuğunu anlatırdı (Pausanias 2.38.2).

Hükümranlık yönü hem şiirde hem kültte görülür. Homerik İlahi onu açıkça “ölümsüzlerin kraliçesi” diye anar ve tanrıların ona Zeus’la eşit saygı gösterdiğini söyler (Homerik İlahi 12, Hera’ya 1–5). Apollon’a adanmış Homerik İlahi ise Hera’nın Zeus’a öfkelendiği bir yıl boyunca ne onun yatağına ne de eskiden yanına oturup ona akıllıca öğütler verdiği süslü tahtına yaklaştığını, bunun yerine dualarla dolu tapınaklarında kalıp kendisine sunulan kurbanlarla sevindiğini anlatır (Homerik İlahi 3, Apollon’a 343–348). Dizeler, tanrıçanın Zeus’un yanında öğüt veren konumunu ve kendi tapınaklarındaki kültünü yan yana anar. İlyada’daki tartışmalar ise bu konumun sınırlarını gösterir: Hera Zeus’a itiraz edebilir, ama son söz Zeus’undur (Homeros, İlyada 1.536–569). Aynı sahnenin sonunda oğlu Hephaistos annesini sabretmeye çağırır ve bir zamanlar onu korumaya kalkıştığı için Zeus’un kendisini ayağından tutup göğün eşiğinden fırlattığını, bütün gün düştükten sonra Lemnos’a indiğini hatırlatır (Homeros, İlyada 1.586–594). Zeus da bir başka yerde, oğlu Ares’e annesi Hera’nın öfkesinin dizginlenemez ve boyun eğmez olduğunu, kendisinin onu ancak sözle zorlukla yola getirebildiğini söyler (Homeros, İlyada 5.892–893).

Başlıca kült merkezleri

Argos. Pausanias’a göre Argos Heraionu, Mykenai’den on beş stadion uzakta, yolun solundaydı; tapınak, adını Asterion ırmağının kızlarından Euboia’dan alan tepenin alt kesiminde yer alıyordu (Pausanias 2.17.1). Kutsal alanın tarihi ve kült heykeli Argos Heraionu maddesinde ele alınır.

Samos. Samoslular tanrıçanın adada, İmbrasos ırmağının kıyısında, Pausanias’ın zamanında hâlâ Heraion’da yetişen bir lygos ağacının altında doğduğunu söylerdi; başka bir anlatıya göre ise kutsal alanı Argo gemisiyle gelenler kurmuş ve tanrıçanın heykelini Argos’tan getirmişti (Pausanias 7.4.4). UNESCO’nun tanıtımına göre büyük Hera tapınağının kökeni MÖ 8. yüzyıla uzanır ve Heraion, Pythagoreion’la birlikte 1992’de Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Pythagoreion and Heraion of Samos). Ayrıntılar için bkz. Samos Heraionu.

Olympia. UNESCO, Olympia’daki kutsal Altis alanının başlıca tapınaklarını Zeus ve Hera tapınakları olarak tanımlar (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Archaeological Site of Olympia). Pausanias Hera tapınağında, tahtta oturan bir Hera heykeli ile yanında ayakta duran, sakallı ve miğferli bir Zeus heykeli görmüştür (Pausanias 5.17.1). On Altı Kadın her dört yılda bir tanrıça için bir giysi dokur, genç kızların koştuğu Heraia yarışlarını da düzenlerdi (Pausanias 5.16.2). Tapınak için bkz. Olympia’daki Hera tapınağı.

Roma’da Juno

Romalılar Hera’yı kendi tanrıçaları Juno ile özdeşleştirdi ve Yunan mitlerindeki rollerini ona aktardı. Juno’nun Capitolium’daki yeri, Lucina, Moneta, Regina ve Sospita gibi Roma’ya özgü lakapları ve Vergilius’un Aeneis’indeki rolü Juno: Roma’da Hera maddesinde anlatılır.