Olympia Hera Tapınağı

Olympia Hera Tapınağı ya da Heraion, Olympia’daki kutsal alanın merkezi olan Altis’in kuzeybatı köşesinde, Kronios tepesinin güney yamacında yer alan ve Hera’ya adanmış Dor düzenindeki tapınaktır. Yunanistan Kültür Bakanlığı onu Yunanistan’ın en eski anıtsal tapınaklarından biri olarak tanımlar ve bugün ağır basan görüşe göre MÖ 600 dolaylarında yapıldığını belirtir.

Tarih ve mimari

Pausanias’ın aktardığı Elis geleneğine göre tapınağı, Triphylia kentlerinden Skillus’un halkı, Oxylos’un Elis tahtına çıkışından yaklaşık sekiz yıl sonra yapmıştır. Pausanias tapınağın Dor üslubunda olduğunu ve çevresinin sütunlarla kuşatıldığını, arka odadaki (opisthodomos) iki sütundan birinin meşe ağacından olduğunu yazar; mimarın kim olduğunu ise Elislilerin anmadığını belirtir (Pausanias 5.16.1).

Bakanlık sayfası, bu geleneğin yaklaşık MÖ 1096’ya karşılık geldiğini, ancak yapının gerçekte çok daha geç olduğunu vurgular. Bazı araştırmacılara göre ilk Heraion MÖ 650 dolaylarında yalnızca sekos ve pronaostan oluşan küçük bir Dor tapınağıydı; opisthodomos ve çevre sütunları 600 dolaylarında eklenmiştir. Bakanlığa göre bugün ağır basan görüş ise tapınağın tamamının MÖ 600 dolaylarında yapıldığıdır. Bakanlığın Olympia’ya ilişkin genel sayfası da Hera tapınağını Prytaneion, Bouleuterion, hazine binaları ve ilk stadionla birlikte Arkaik dönemde yapılan ilk anıtsal yapılar arasında sayar.

Bakanlığa göre tapınak doğu–batı doğrultusundadır ve genişliğine oranla uzun, alçak olduğu için basık bir görünümdedir. Cephesinde altı, uzun yanlarında on altı sütun bulunan bir Dor peripterosudur. Özgün ahşap sütunlar zamanla taş sütunlarla değiştirilmiştir; bu sütunlar Arkaik dönemden Roma dönemine kadar her döneme aittir ve Dor üslubunun bütün gelişimini gösterir. Pausanias MS 2. yüzyılda tapınağı gördüğünde opisthodomosta hâlâ meşe bir sütun duruyordu. Yapının alt kısmı kavkılı kireçtaşından, üst kısmı kerpiçtendi; saçaklık pişmiş toprak kaplamalı ahşaptı ve pişmiş toprak kiremitler kullanılmıştı. Ortadaki, çapı 2,3 m olan ve gösterişli boyalı bezemeler taşıyan yuvarlak akroter de pişmiş topraktandı. Tapınak pronaos, sekos ve opisthodomos olmak üzere üç bölümdür; sekosu boyuna bölen iki sıra Dor sütunundan her ikincisi enine bir duvara bağlanarak beş niş oluşturmuştur. Tapınağın hemen doğusunda Hera sunağının temelleri vardır: poros taşından, 5,80 × 3,50 m boyutlarındaki bu küçük sunak, büyük olasılıkla tapınak gibi MÖ 6. yüzyılda, kurban edilen hayvanların küllerinden oluşan daha eski bir sunağın yerine yapılmıştır.

Kült heykelleri ve adaklar

Pausanias’a göre tapınakta tahtta oturan bir Hera ile onun yanında ayakta duran, sakallı ve başı miğferli bir Zeus heykeli vardı; Pausanias bunları kaba işler olarak niteler. Yanlarında tahtlarda oturan Horaları Aiginalı Smilis, Horaların annesi olarak yanlarında duran Themis’i Dipoinos ile Skyllis’in öğrencisi Spartalı Dorykleidas yapmıştır; beş Hesperis Spartalı Theokles’in, miğferli, mızraklı ve kalkanlı Athena da Dorykleidas’ın kardeşi Medon’un eseridir (Pausanias 5.17.1–2). Smilis adı Samos Heraionu maddesinde de geçer. Bakanlık sayfası, sekosun dip tarafındaki kaide üzerinde duran bu Zeus ve Hera heykellerinden söz eder ve Heraion yakınında bulunup Olympia Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen arkaik taş Hera başının temkinle bu gruba bağlandığını belirtir. Zeus ile Hera’nın birlikteliği Hera ve Zeus maddesinde ele alınır.

Pausanias’ın saydığı fildişi ve altından heykeller arasında karşılıklı oturan Kore ile Demeter, karşılıklı duran Apollon ile Artemis, Leto, Tykhe, Dionysos ve kanatlı bir Nike de vardır. Pausanias daha sonraki dönemlerde Heraion’a başka eserlerin de adandığını yazar: bunlar arasında Praksiteles’in eseri olan, bebek Dionysos’u taşıyan taştan bir Hermes ile Sikyonlu Kleon’un tunç bir Aphrodite’si bulunur. Philippeion’dan buraya getirilen, Aridaios’un karısı Eurydike ile Philippos’un karısı Olympias’ın altın ve fildişinden heykelleri de tapınaktadır (Pausanias 5.17.3–4). Bakanlık, Romalıların tapınağı Praksiteles’in ünlü Hermes’i gibi kutsal alanın en seçkin hazineleri için bir tür müzeye dönüştürdüğünü yazar; UNESCO kaydı da Praksiteles’in Hermes grubunu Altis’in günümüze ulaşmış başyapıtları arasında sayar.

Pausanias’a göre tapınakta ayrıca çoğu fildişiyle süslü, Hippodameia’nın oyuncağı olduğu söylenen küçük bir kline; Elislilerin Olympia bayramlarında ilan ettiği ateşkesin metni harfleri daire biçiminde dizilerek yazılmış İphitos diski ve galiplerin taçlarının konduğu, Kolotes’in fildişi ve altından yaptığı masa bulunur (Pausanias 5.20.1–3). Olympia’daki rehber Aristarkhos’un anlattığına göre, Elisliler çürüyen çatıyı onarırken kiremitleri taşıyan çatı ile süslü tavan arasında yaralı bir piyadenin cesedini bulmuştur; bu asker Altis’te Elislilerle Lakedaimonlular arasındaki çarpışmaya katılmıştı ve silahlarıyla birlikte Altis’in dışına gömülmüştür (Pausanias 5.20.4–5).

Kypselos sandığı

Pausanias tapınaktaki eserlerin en uzun betimlemesini sedir ağacından bir sandığa ayırır. Sandığın üzerindeki figürlerin bir kısmı fildişinden, bir kısmı altından, bir kısmı da doğrudan sedir ağacına oyulmuştur. Korinthos tiranı Kypselos doğduğunda Bakkhiadlar onu ararken annesi onu bu sandığa saklamış; kurtuluşunun anısına soyundan gelen Kypselidler sandığı Olympia’ya adamıştır. Pausanias’a göre o dönemin Korinthosluları sandıklara kypsele derdi ve çocuğun adı da buradan gelir. Figürlerin çoğunun yanında eski harflerle yazıtlar vardır; bazıları düz okunur, bazıları ise Yunanların boustrophedon dediği, her satırın sonunda geri dönen yazıyla yazılmıştır. Pausanias betimlemeye en alttaki kuşaktan başlar: ilk sahnede Oinomaos, Hippodameia’yı tutan Pelops’u kovalar ve Pelops’un atları kanatlıdır (Pausanias 5.17.5–7). Pausanias sandığın yapımcısı hakkında bir tahminde bulunamadığını, yazıtların ise başka bir şaire ait olabileceğini kabul etmekle birlikte büyük olasılıkla Korinthoslu Eumelos’un eseri olduğunu düşündüğünü söyler (Pausanias 5.19.10). Bakanlık sayfası, ahşap, altın ve fildişinden yapılmış ve mitolojik sahnelerle süslenmiş bu sandığın tapınağın opisthodomosunda durduğunu belirtir.

Heraia ve On Altı Kadın

Pausanias’a göre On Altı Kadın dört yılda bir Hera için bir peplos dokur; aynı kadınlar Heraia adlı yarışmayı da düzenler. Yarışma genç kızlar arasındaki koşulardan oluşur ve kızlar yaşlarına göre koşar: önce en küçükler, en son en büyükler. Saçları açık, khitonları dizin biraz üstüne iner, sağ omuzları göğüslerine kadar açıktır. Yarış Olympia stadionunda yapılır, ancak pist yaklaşık altıda bir kısaltılır. Birinci gelenlere zeytin dalından taç ve Hera’ya kurban edilen inekten bir pay verilir; kızlar ayrıca kendi tasvirlerini adayabilir. Pausanias’ın aktardığına göre yarışmayı Hippodameia, Pelops’la evliliği için Hera’ya şükran borcunu ödemek üzere On Altı Kadın’ı toplayarak başlatmıştır; ilk zaferi Amphion’un evinden sağ kalan tek kız olan Khloris kazanmıştır (Pausanias 5.16.2–4).

Pausanias On Altı Kadın’ın kökeni için ikinci bir anlatı da verir: Pisa tiranı Damophon’un ölümünden sonra Elis ile Pisa arasındaki anlaşmazlıkları çözmek için Elis’in o sırada hâlâ yerleşik on altı kentinin her birinden en yaşlı, en soylu ve en saygın kadın seçilmiştir. Barışı sağlayan bu kadınlara daha sonra Heraia’nın yönetimi ve Hera’nın peplosunun dokunması da bırakılmıştır. On Altı Kadın, biri Dionysos’tan Narkaios’u doğurduğu söylenen Physkoa’nın, öbürü Hippodameia’nın adını taşıyan iki koro dansını da düzenler. Pausanias’ın zamanında Elisliler sekiz kabileye ayrıldığı için her kabileden iki kadın seçilir; kadınlar görevlerini yerine getirmeden önce Piera pınarında bir domuz ve suyla arınır (Pausanias 5.16.5–8).

Bakanlık sayfaları, Heraia’nın Olimpiyat yarışmaları gibi stadionda yapıldığını ve tapınağın sütunlarındaki sığ oyuklara Heraia galiplerinin boyalı portrelerinin yerleştirildiğini belirtir; Elis’in soylu on altı kadınının dört yılda bir tanrıça için dokunan yeni peplosu bu tapınağa bıraktığını da aktarır.

Kazılar, UNESCO kaydı ve Olimpiyat ateşi

Bakanlığın Olympia sayfasına göre 1829’da Fransız Peloponnesos Bilimsel Heyeti Zeus tapınağında kısmi bir kazı yapmış, sistematik kazılara ise 1875’te Alman Arkeoloji Enstitüsü başlamıştır ve bunlar bugün de sürmektedir. Alman Arkeoloji Enstitüsü de Olympia’daki Alman kazılarının başlangıcının 4 Ekim 2025’te 150. yılını doldurduğunu ve bunun alanda bir törenle anıldığını duyurur. Bakanlığa göre bugün Heraion’dan yerinde yalnızca büyük ortostat bloklarıyla birlikte alt yapısı ve sütunların alt bölümleri görülebilir; pişmiş toprak saçaklık parçaları ile yuvarlak akroter müzede sergilenir.

UNESCO, Olympia Arkeolojik Alanı’nı 1989’da (i), (ii), (iii), (iv) ve (vi) ölçütleriyle Dünya Mirası Listesi’ne almıştır. Kayıt, dördüncü ölçütü açıklarken Pelopion ile Kronios tepesinin eteğindeki hazine binaları gibi yapıların, Altis’in çevre duvarı içinde Zeus ile Hera’nın başlıca tapınaklarıyla yan yana durduğunu vurgular.

Bakanlığa göre modern Olimpiyatlarla bağ, tapınağın önündeki sunak üzerinden kurulur: Bakanlık, modern Olimpiyat Oyunları’nın ateşinin tam da bu Hera sunağı üzerinde yakıldığını, törenin ilk kez 1936 Berlin Olimpiyatları için yapıldığını ve o tarihten beri her olimpiyat dönemi (Olympiad) için yinelendiğini yazar. Yunanistan Olimpiyat Komitesi ise 2020 Tokyo Olimpiyat Oyunları’nın ateşinin Hera tapınağında güneş ışınlarıyla yakıldığını duyurmuştur.