Hera'nın Sembolleri

Antik kaynaklar Hera’yı belirli eşyalar, hayvanlar ve bitkilerle birlikte anar: taht, asa ve taç, nar, guguk kuşu, inek ve tavus kuşu bunların başlıcalarıdır. Bu bağlantıların bir kısmı Homeros’a kadar uzanır; bir kısmı ise yalnızca tek bir kült heykelinin tasvirinden ya da Roma döneminin yazarlarından bilinir.

Taht, asa ve taç

Hera’ya adanmış Homerik İlahi, tanrıçayı daha ilk dizesinde “altın tahtlı” (khrysothronos) diye anar (Homerik İlahi 12, Hera’ya 1). Taht, asa ve taç bir arada en açık biçimde Argos Heraionu’ndaki kült heykelinde görülür. Pausanias’a göre Polykleitos’un altın ve fildişinden yaptığı bu dev heykelde Hera bir tahtta oturur, üzerinde Kharitlerin ve Horaların işlendiği bir taç (stephanos) taşır, bir elinde nar, öbür elinde asa tutar (Pausanias 2.17.4). Olympia’daki Hera tapınağında da tanrıçanın heykeli bir tahtta oturuyordu; yanında sakallı ve miğferli Zeus ayakta duruyordu (Pausanias 5.17.1). Argos Heraionu’ndaki adaklar arasında İmparator Nero’nun bağışladığı altın bir taç ile mor bir giysi de vardı (Pausanias 2.17.6). Roma’da da asa tanrıçanın konumunun işareti olarak kalır: Ovidius’un Fasti’sinde Juno (Hera), kendisine neden “kraliçe” denildiğini ve sağ eline neden altın asa verildiğini sorar (Ovidius, Fasti 6.37–38); Roma’daki karşılığı için bkz. Juno: Roma’da Hera.

Taç, Argos sikkelerinde de görülür. Würzburg’daki Martin von Wagner Müzesi’nin kaydına göre MÖ 370–350’ye tarihlenen bir Argos gümüş sikkesinin ön yüzünde, palmetlerle süslü silindir biçimli bir taç olan polosla Hera başı yer alır (Martin von Wagner Museum der Universität Würzburg, Argolis: Argos). Harvard Sanat Müzeleri’ndeki MÖ 280–260 tarihli bir Argos sikkesinin ön yüzü ise yazıtlı bir stephane takan Hera başı olarak tanımlanır (Harvard Art Museums, Coin of Argos, 1974.27.444). Bu sikkelerdeki başların Hera olarak tanımlanması müze kayıtlarına aittir.

Homeros’ta Hera’nın giyim kuşamı da onun görünüşünü tamamlar. İlyada’nın on dördüncü kitabında süslenirken başını güzel, yeni ve güneş gibi beyaz bir peçeyle (krēdemnon) örter (Homeros, İlyada 14.184–185).

Nar

Nar, tanrıçanın elinde Pausanias’ın Argos’taki Polykleitos heykelini anlatan satırlarında geçer. Pausanias heykelin bir elinde nar bulunduğunu söyler, ama narın öyküsünü kutsal bir sır saydığı için anlatmaz (Pausanias 2.17.4). Pausanias açıklamadığı için, narın Argos kültündeki anlamı onun metninden çıkarılamaz.

Guguk kuşu

Aynı heykelin asasının ucunda bir guguk kuşu oturuyordu. Pausanias’ın aktardığına göre Argoslular bunu, Zeus’un henüz evlenmemiş Hera’ya âşık olduğunda bu kuşa dönüştüğü, Hera’nın da kuşu oyuncak olarak yakaladığı öyküsüyle açıklarlardı; Pausanias bu ve benzeri öyküleri inanmadan, ama yine de kaydettiğini belirtir (Pausanias 2.17.4).

Öykü bir yer adıyla da ilişkilidir. Pausanias’a göre eskiden Thornaks diye anılan bir dağın adı, Zeus’un guguk kuşuna dönüşmesinin orada gerçekleştiği söylendiği için değişmişti; kendi zamanında Kokkygion (Guguk) dağının tepesinde Zeus’un, yanındaki Pron dağında ise Hera’nın kutsal alanı vardı (Pausanias 2.36.1–2). Guguk kuşu öyküsünün bu iki tanıklığı da aynı yazardan, Pausanias’tan gelir.

Tavus kuşu ve Argos Panoptes

Tavus kuşunun Hera ile ilişkisi, İo öyküsündeki bekçi Argos Panoptes’e bağlanır. Apollodoros’a göre “Her Şeyi Gören” (Panoptes) diye anılan Argos’un bütün vücudunda gözler vardı. Zeus, sevdiği Hera rahibesi İo’yu beyaz bir ineğe dönüştürünce Hera ineği kendisi için istedi ve başına Argos’u bekçi koydu; Hermes ineği kaçırmak için Argos’u bir taş atarak öldürdü, Hera da ineğe bir at sineği gönderdi (Apollodoros, Bibliotheke 2.1.2–3). Öykünün tamamı için bkz. İo miti.

Gözler ile tavus kuşu arasındaki bağı açıkça kuran anlatı Latin şair Ovidius’ta bulunur. Ovidius’ta Merkür (Hermes), Argos’un yüz gözünün hepsini uyutur ve onu taşla değil eğri bir kılıçla öldürür; Saturnia, yani Juno, gözleri alıp kendi kuşunun tüylerine yerleştirir ve kuyruğunu yıldız gibi parlayan mücevherlerle doldurur (Ovidius, Metamorphoses 1.713–723). Bir sonraki kitapta tanrıça, Argos öldürüldükten sonra benekli tüylere kavuşmuş tavus kuşlarının çektiği arabasıyla göğe yükselir (Ovidius, Metamorphoses 2.531–533).

Yunan kültündeki somut bir tanıklık Pausanias’tadır: İmparator Hadrianus, Argos Heraionu’na altından ve parlak taşlardan bir tavus kuşu adamıştı, çünkü Argoslular bu kuşu Hera’ya kutsal sayıyordu (Pausanias 2.17.6). Bu tanıklıkların ikisi de Roma dönemine aittir. Samos’taki kültle ilgili bir tanıklık da Athenaios’ta bulunur: Samoslu Menodotos’a göre tavus kuşları Hera’ya kutsaldır ve belki ilk kez Samos’ta yetiştirilmiştir; Athenaios’un alıntıladığı komedya şairi Antiphanes de tavus kuşlarını, “kuşların altın soyu”nu, Samos’taki Hera’ya bağlar (Athenaios, Deipnosophistai 14.655a–b; bkz. Samos Heraionu). Argos Heraionu’ndaki öteki adaklar için bkz. Argos Heraionu.

İnek ve “boōpis” sıfatı

Homeros Hera’yı sık sık “inek gözlü saygıdeğer Hera” (boōpis potnia Hērē) diye anar (Homeros, İlyada 4.50; Homeros, İlyada 18.357). Liddell–Scott–Jones sözlüğü sıfatı “inek gözlü, yani iri ve dolgun gözlü” diye açıklar ve sonraki şiirde Artemis, Amphitrite ve Harmonia için de kullanıldığını kaydeder (Liddell–Scott–Jones, A Greek-English Lexicon, s.v. βοῶπις). Homeros aynı sıfatı ölümlü bir kadın için de kullanır: Helene’nin hizmetçisi Klymene de “boōpis”tir (Homeros, İlyada 3.144). Sıfat tek başına bir inek kültüne kanıt sayılamaz; Homeros’taki kullanımı, sözlüğün açıkladığı gibi, iri ve dolgun gözleri anlatır.

İnek, Hera mitlerinde İo öyküsü aracılığıyla yer alır: Zeus’un sevgilisi ineğe dönüştürülür, Hera da ineği Zeus’tan kendisi için ister (Apollodoros, Bibliotheke 2.1.3). Kültte ise sığır başka biçimlerde görülür. Herodotos’un aktardığı Kleobis ve Biton öyküsüne göre Argos’taki Hera bayramında anneleri öküz arabasıyla tapınağa götürülmek zorundaydı; öküzler tarladan zamanında gelmeyince iki genç boyunduruğa kendileri girip arabayı kırk beş stadion çekmişti (Herodotos, Historiai 1.31.2). Olympia’da Hera için düzenlenen kızlar yarışında kazananlara zeytin dalından taç ile tanrıçaya kurban edilen inekten bir pay verilirdi (Pausanias 5.16.3). Bu uygulamaları aktaran Herodotos ve Pausanias, onları “boōpis” sıfatıyla ilişkilendirmez.

Bitkiler ve ağaçlar

Argos Heraionu’nun yukarısından akıp bir yarıkta kaybolan Asterion ırmağının kıyılarında, ırmakla aynı adı taşıyan asterion adlı bir bitki yetişirdi; Argoslular bu bitkiyi Hera’ya sunar, yapraklarından ona çelenk örerlerdi (Pausanias 2.17.2). Samos’ta ise Samoslular, tanrıçanın İmbrasos ırmağı kıyısında, Pausanias’ın zamanında da Heraion’da yetişmekte olan lygos ağacının altında doğduğunu söylerdi (Pausanias 7.4.4). Lygos, Liddell–Scott–Jones sözlüğüne göre agnus castus (Vitex agnus-castus; Türkçede hayıt) bitkisidir (Liddell–Scott–Jones, A Greek-English Lexicon, s.v. λύγος). Samos kutsal alanı için bkz. Samos Heraionu.

Ağaç, tanrıçanın en eski heykelinin malzemesi olarak da karşımıza çıkar. Pausanias’a göre Argos Heraionu’ndaki en eski Hera heykeli yabani armut ağacından yapılmış küçük, oturan bir figürdü; onu Argos oğlu Peirasos Tiryns’te adamış, Argoslular Tiryns’i yıkınca heykeli Heraion’a taşımışlardı (Pausanias 2.17.5). Argos kentinde ise “Çiçekli Hera” (Hera Antheia) adına bir tapınak bulunuyordu (Pausanias 2.22.1).

Tanrıçanın kimliğine genel bir bakış için bkz. Hera kimdir?.