Hera ve Zeus'un Evliliği

Hera ile Zeus’un evliliği, Yunan mitolojisinde Olymposlu tanrıların başındaki çiftin birlikteliğidir. Antik kaynaklar bu evliliği bir yandan tutku ve gizli bir başlangıçla, öte yandan kıskançlık, kavga ve cezalarla anlatır; kült ise onu düğün törenlerini yeniden canlandıran bayramlarla anmıştır.

Hesiodos’ta ve Homerik İlahi’de evlilik

Hesiodos’un Theogonia’sında Zeus’un eşleri sırayla sayılır ve Hera en sona konur: Zeus “en son” Hera’yı genç eşi yapar, Hera da ondan Hebe, Ares ve Eileithyia’yı doğurur (Hesiodos, Theogonia 921–923). Hemen ardından Zeus’un Athena’yı kendi başından doğurduğu, Hera’nın ise öfkelenip eşiyle çekiştiği için Hephaistos’u Zeus’la birleşmeden doğurduğu anlatılır (Hesiodos, Theogonia 924–929).

Apollon’a adanmış Homerik İlahi aynı çatışmanın daha uzun bir anlatımını verir. Zeus’un Athena’yı kendisi olmadan doğurmasını bir aşağılanma sayan Hera, toplanmış tanrılar önünde ona çıkışır; Toprak’a, Gök’e ve Titanlara, Zeus’tan bağımsız ve ondan güçlü bir çocuk doğurmak için dua eder. Bir yıl boyunca Zeus’un yatağına girmez, ona öğüt vermek için oturduğu yere de gelmez, kendi tapınaklarında kalır; sonunda canavar Typhaon’u doğurur (Homerik İlahi 3, Apollon’a 305–355). Çiftin çocukları ve soy ilişkileri Hera’nın soy ağacı maddesinde ele alınır.

Gizli başlangıç ve guguk kuşu

İlyada’da Zeus, İda Dağı’nda Hera’yı gördüğünde, ilk kez yatağa gidip “sevgili anne babalarından gizli” birleştikleri zamanki kadar ona tutulur (Homeros, İlyada 14.294–296). Homeros bu ilk birleşmeyi ayrıntılandırmaz; yalnızca evliliğin gizli bir başlangıcı olduğunu hatırlatır.

Evliliğin öncesine dair başka bir öyküyü Pausanias, Mykenai’den on beş stadion uzaklıktaki Heraion’u, yani Argos yöresindeki Hera tapınağını anlatırken aktarır. Polykleitos’un yaptığı, tahtta oturan altın ve fildişi Hera heykelinin bir elinde nar, öbüründe asa vardır; asanın üstünde bir guguk kuşu durur. Anlatılana göre Zeus, henüz kız olan Hera’ya âşıkken bu kuşa dönüşmüş, Hera da kuşu oyuncak olarak yakalamıştır. Pausanias narın öyküsünü, açıklanmaması gereken bir anlatı olduğu için aktarmaz; guguk kuşu öyküsünü ve tanrılar hakkındaki benzer anlatıları inanmadan, ama yine de kaydettiğini açıkça söyler (Pausanias 2.17.1–4). Tapınak için bkz. Argos Heraionu; nar ve guguk kuşu için Hera’nın sembolleri.

Pausanias, Halike’ye giden yolun geçtiği ve eskiden Thornaks diye anılan dağın, Zeus’un guguk kuşuna dönüşümü orada gerçekleştiği için adının değiştirildiğini de aktarır. Kendi zamanında Kokkygion (Guguk Dağı) doruğunda Zeus’un, yakındaki Pron dağında ise Hera’nın kutsal alanı bulunmaktadır (Pausanias 2.36.1–2).

Zeus’un aldatılması

İlyada’nın on dördüncü kitabında Hera, Akhalara yardım eden Poseidon’u Zeus’un gözünden kaçırmak için kocasını baştan çıkarıp uyutur (Homeros, İlyada 14.153–353). Süslenir, Aphrodite’nin kuşağını alır, Uyku tanrısı Hypnos’la anlaşır ve İda’nın doruğunda Zeus’un yanına gider. Zeus o an Hera’ya duyduğu arzunun daha önce sevdiği hiçbir tanrıçaya ya da kadına duyduğundan büyük olduğunu söylerken İksion’un karısını, Danae’yi, Phoiniks’in kızını, Semele’yi, Alkmene’yi, Demeter’i, Leto’yu ve Hera’nın kendisini sayar (Homeros, İlyada 14.313–328). Sahnenin bütünü ve savaştaki sonuçları Truva Savaşı’nda Hera maddesinde anlatılır. Zeus’un ilişkilerinin Hera’yla çatışmaya dönüştüğü iki öykü için İo miti ve Hera ve Herakles maddelerine bakılabilir.

Kavgalar ve cezalar

Homeros evliliği sık sık bir güç çatışması olarak gösterir. Thetis’in Zeus’la gizlice görüştüğünü fark eden Hera kocasını kararlarını kendisinden saklamakla suçlar; Zeus, bütün sözlerini bilmeyi ummamasını, susup oturmasını, yoksa ellerini üzerine koyduğunda Olympos’taki tanrıların hiçbirinin onu kurtaramayacağını söyler (Homeros, İlyada 1.536–567). Hera korkup susar. Hephaistos annesine sabretmesini öğütler; bir zamanlar onu korumaya çalışırken Zeus’un kendisini ayağından tutup göğün eşiğinden attığını, bütün gün düştükten sonra Lemnos’a indiğini anlatır. Hera gülümser, şölen tanrıların kahkahaları arasında sürer ve gece Zeus yatağına çıkar, Hera da yanında yatar (Homeros, İlyada 1.568–611).

Eski bir isyanın anısı da vardır: Akhilleus’un aktardığına göre Hera, Poseidon ve Pallas Athena bir zamanlar Zeus’u bağlamak istemiş, Thetis yüz kollu Briareos’u Olympos’a çağırarak buna engel olmuştur (Homeros, İlyada 1.396–406). Zeus ise Hera’ya verdiği cezayı kendisi hatırlatır: onu ayaklarına iki örs bağlayıp bileklerine kırılmaz altın bir bağ geçirerek bulutların arasında asmış, onu çözmeye yaklaşan tanrıları eşikten yere fırlatmıştır. Zeus, Hera’nın Kuzey Rüzgârı’yla anlaşıp Herakles’i fırtınayla Kos’a sürüklemesinin acısının bununla bile dinmediğini ekler (Homeros, İlyada 15.18–30). Başka bir yerde Zeus, İris’e verdiği buyrukta Hera’ya Athena’ya olduğu kadar öfkelenmediğini, çünkü Hera’nın onun her söylediğini bozmaya alışık olduğunu söyler (Homeros, İlyada 8.407–408). Hera da kendini aklamak için yemin ederken Toprak, Gök ve Styks suyunun yanında Zeus’un başını ve ortak evlilik yataklarını tanık gösterir (Homeros, İlyada 15.34–46).

Kutsal evlilik ve bayramlar

Zeus ile Hera’nın düğünü yalnız şiirde değil kültte de yaşatılmıştır. Diodoros’a göre Zeus ile Hera’nın düğünü Knossos topraklarında, Theren ırmağının yakınında yapılmıştır; orada bir tapınak vardır ve yöre halkı her yıl kutsal kurbanlar sunarak düğün törenini, geleneğin ilk kez yapıldığını söylediği biçimde taklit eder (Diodoros Sikeliotes 5.72.4).

Bu törenlerin ayrıntılı bir anlatımı Pausanias’ın Plataiai’deki Daidala bayramı üzerine yazdıklarıdır. Plataiai’deki Hera tapınağında Praksiteles’in yaptığı, ayakta duran büyük bir Hera Teleia heykeli ile Kallimakhos’un yaptığı, oturan ve Nympheuomenē (“Gelin”) diye anılan bir Hera heykeli bulunur (Pausanias 9.2.7). Plataiai halkının anlattığına göre Hera bir nedenle Zeus’a kızıp Euboia’ya çekilmiştir. Zeus, o sırada Plataiai’de hüküm süren Kithairon’un öğüdüyle tahtadan bir heykeli örtüp bir öküz arabasına koymuş ve Asopos’un kızı Plataia ile evlendiğini duyurmuştur. Hera hemen gelip gelinin giysisini yırtmış, karşısında tahta bir heykel bulunca aldatmacadan hoşlanmış ve Zeus’la barışmıştır. Bayram, eskilerin tahta heykellere daidala demesinden adını alır (Pausanias 9.3.1–2).

Pausanias’a göre Küçük Daidala’yı yalnız Plataiai halkı kutlar; yerel rehber bunun “yedinci yılda bir” yapıldığını söylese de Pausanias aralığın daha kısa olduğunu, ama tam hesaplayamadığını belirtir. Alalkomenai yakınındaki meşelikte haşlanmış et parçaları bırakılır; bir karganın eti kapıp konduğu ağaç kesilir ve heykel ondan yapılır. Büyük Daidala’yı Boiotialılar da Plataiai’yle birlikte “altmışıncı yılda bir” kutlar; bu aralık, Plataiai halkı sürgündeyken bayramın o kadar süre yapılamamasıyla açıklanır. Bayram için her yıl Küçük Daidala’da hazırlanmış on dört heykel bekler. Heykel Asopos kıyısına getirilip bir arabaya konur, yanına gelin hazırlayıcı (nympheutria) bir kadın bindirilir; alaydaki sıra kurayla belirlenir ve arabalar Kithairon’un doruğuna sürülür. Orada tahta bloklardan kurulan sunakta kentler Hera’ya bir inek, Zeus’a bir boğa kurban eder ve kurbanlar heykellerle birlikte yakılır; Pausanias bundan daha yükseğe çıkan ve daha uzaktan görülen bir ateş bilmediğini söyler (Pausanias 9.3.3–8).

Argoslular da evlilikle ilgili bir inanç aktarır: onlara göre Hera her yıl Nauplia’daki Kanathos pınarında yıkanarak yeniden kızlığına kavuşur; Pausanias bunun, Hera onuruna kutlanan gizemlerde anlatılan kutsal bir sır olduğunu söyler (Pausanias 2.38.2–3).