Argos Heraionu

Argos Heraionu, Argolis ovasının doğu kenarında, Argos ile Mykenai arasında, Aetovouni ya da Euboia denen tepenin yamaçlarına kurulmuş ve Hera’ya adanmış kutsal alandır. Yunanistan Kültür Bakanlığı onu Homeros’un “Argoslu” diye andığı tanrıçanın kült merkezi sayar ve kuruluşunu MÖ 8. yüzyılın ortasına tarihler.

Konum ve kuruluş

Pausanias’a göre Heraion, Mykenai’den on beş stadion uzaklıkta, yolun solundadır. Yol boyunca “Özgürlük Suyu” (Eleutherion) denen bir su akar; kutsal alanın kadın görevlileri onu arınmalarda ve gizli tutulan kurbanlarda kullanır. Kutsal alan Euboia denen dağın alçak kesimindedir. Yerel anlatıya göre Asterion ırmağının Euboia, Prosymna ve Akraia adlı üç kızı Hera’nın sütanneleriydi: karşıdaki dağ Akraia’nın, kutsal alanın çevresi Euboia’nın, Heraion’un altındaki toprak da Prosymna’nın adını taşır. Heraion’un yukarısından akan Asterion bir yarığa düşüp gözden kaybolur; kıyısında yetişen ve yine asterion denen otu Hera’ya sunar, yapraklarından çelenk örerler (Pausanias 2.17.1–2).

Bakanlık sayfasına göre kutsal alan ovaya hâkim bir yamaçta üç teras üzerine kurulmuştur. Prosymna denen bu bölgede Neolitik ve Tunç Çağı yerleşim kalıntıları ile sonradan ata kültüne konu olduğunu gösteren izler taşıyan geniş bir Miken mezarlığı saptanmıştır; düzenlenmiş, 5 km uzunluğunda bir yol bölgeyi Mykenai’ye bağlıyordu. Kutsal alan önce çevrenin dinî merkeziyken, MÖ 7. yüzyılın başından itibaren yalnızca Argos kentinin resmî kült merkezi olmuştur. Bakanlık, burada önceden doğayla bağlantılı tarihöncesi bir yeraltı tanrıçasına tapınılmış ve bu tanrıçanın sonradan Hera ile özdeşleştirilmiş olabileceğini de not eder. Strabon ise birbirine elli stadiondan daha yakın olan Argos ile Mykenai’nin Mykenai yakınındaki Heraion’u ortak kutsal alan olarak paylaştığını yazar (Strabon, Geographika 8.6.10).

Eski tapınak ve yangın

Bakanlığa göre MÖ 8. yüzyılda en üst teras Kiklop tarzı bir istinat duvarıyla desteklenmiş, 7. yüzyılın başında bu terasın üzerine ilk peripteros Dor tapınaklarından biri yapılmıştır. Bugün bu tapınaktan yalnızca stylobatın tek sıra taştan oluşan bir bölümü kalmıştır; üzerinde ahşap sütunlardan dördünün oturma izleri seçilir. Uzun ve dar, ama cephesinde altı sütun bulunan tapınağın uzun yanlarında 14, kısa yanlarında 6 sütunu vardı; opisthodomos yerine ayrı bir oda kutsal iç oda (adyton) olarak kullanılıyordu. Taş levhalarla kaplı üst teras 55,80 × 34,40 m boyutlarındadır. Romalı mimar Vitruvius, sütun düzenlerinin en eskisi saydığı Dor düzeninin ilk örneğini Argos’taki bir Juno tapınağına bağlar: Akhaia’nın ve bütün Peloponnesos’un kralı olan, Hellen ile nymphe Phthia’nın oğlu Doros, eski kent Argos’ta Juno’ya rastlantı sonucu bu biçimde bir tapınak yaptırmış, ardından Akhaia’nın öbür kentlerinde de aynı türden tapınaklar yapılmıştır (Vitruvius, De architectura 4.1.3). Bakanlık sayfası bu yapıyı Heraion’daki arkaik Dor tapınağıyla özdeşleştirir.

Thukydides aynı yazın olayları arasında Argos’taki Hera tapınağının yandığını kaydeder: rahibe Khrysis yanan bir kandili çelenklerin yanına koyup uyuyakalmış, her şey o farkına varmadan alev almıştır. Khrysis Argoslulardan korkarak aynı gece Phleius’a kaçar; Argoslular yasaya uygun olarak yerine Phaeinis adlı bir rahibe atar. Thukydides, Khrysis’in kaçtığında bu savaşın sekiz yılı ile dokuzuncu yılının yarısı boyunca rahibelik yapmış olduğunu ekler (Thukydides, Peloponnesos Savaşı 4.133). Aynı yazar savaşın başlangıcını tarihlerken de Khrysis’in Argos’taki rahibeliğinin kırk sekizinci yılını anar (Thukydides, Peloponnesos Savaşı 2.2); Bakanlık sayfası, rahibeler listesine dayanan bu yerel takvimin antikçağın en bilinen tarihleme sistemlerinden biri olduğunu belirtir.

Pausanias da yeni tapınağın yukarısında eski tapınağın temellerini ve alevlerin geride bıraktıklarını gördüğünü yazar. Ona göre rahibe Khryseis, çelenklerin önündeki kandil yanarken uykuya dalmış, ardından Tegea’ya gidip Athena Alea’ya sığınmıştır. Argoslular bu büyük felakete rağmen Khryseis’in heykelini kaldırmamıştır; heykel yanmış tapınağın önünde durmaktadır (Pausanias 2.17.7). İki anlatı rahibenin adında (Khrysis ile Khryseis) ve sığındığı yerde (Phleius ile Tegea) ayrılır. Bakanlık eski tapınağın yıkılışını MÖ 423’e tarihler, bunu büyük olasılıkla rahibenin dikkatsizliğinin yol açtığı yangına bağlar ve tapınağın, arkaik ahşap sütunlarını yıkılışına kadar koruyacak denli saygı gördüğünü belirtir.

Herodotos tapınakla ilgili başka bir olay anlatır: Spartalı kral Kleomenes, Argos’a karşı seferinde ordusunun çoğunu geri gönderip seçkin bin askerle Heraion’a kurban sunmaya gider. Rahip bir yabancının orada kurban sunmasının dine aykırı olduğunu söyleyince Kleomenes onu hilotlara sunaktan uzaklaştırtıp kırbaçlatır. Sonra Sparta’da yargılandığında, Heraion’da kehanet için kurban sunarken heykelin göğsünden bir alev parladığını ve bundan Argos’u alamayacağını anladığını söyler (Herodotos, Historiai 6.81–82).

Yeni tapınak ve Polykleitos’un heykeli

Bakanlığa göre kutsal alan MÖ 5. yüzyılın ikinci yarısında anıtsal görünümünü kazanır: 81 m uzunluğunda basamaklı bir istinat duvarı ana girişi oluşturur, bir Dor stoası ile Eleusis’teki Telesterion’u andıran “Doğu Yapısı” eklenir. Program, 5. yüzyılın sonunda yanan tapınağın yerini alan ve mimar Eupolemos’un eseri olan yeni Dor tapınağıyla tamamlanır; bugün bu tapınağın yalnızca temelleri görülebilir. Sıvayla kaplı sütunları poros taşındandı. Pausanias da mimarın Argoslu Eupolemos olduğunu aktarır. Sütunların üzerindeki kabartmaların bir kısmı Zeus’un doğumunu ve tanrılarla devlerin savaşını, bir kısmı Truva Savaşı’nı ve İlion’un alınışını konu alır. Girişin önünde Hera rahibesi olmuş kadınların ve Orestes dahil kahramanların heykelleri durur; ön odada eski Kharitler heykelleri, Hera’nın bir klinesi ve Menelaos’un Truva’da Euphorbos’tan aldığı kalkan bulunur (Pausanias 2.17.3).

Kült heykeli, Pausanias’ın anlatımıyla tahtta oturan, altın ve fildişinden yapılmış büyük bir Hera’dır ve Polykleitos’un eseridir. Tanrıçanın tacında Kharitler ve Horalar işlenmiştir; bir elinde nar, öbüründe asa tutar. Pausanias narın öyküsünü gizli tutulan bir anlatı olduğu için açıklamaz; asanın üstündeki guguk kuşunu ise Zeus’un, Hera henüz genç bir kızken ona âşık olunca bu kuşa dönüştüğü, Hera’nın da kuşu oyuncak olarak yakaladığı öyküsüyle açıklar ve bu tür anlatıları inanmadan aktardığını ekler (Pausanias 2.17.4). Nar ve guguk kuşu Hera’nın sembolleri, guguk kuşu öyküsü de Hera ve Zeus maddesinde ele alınır.

Pausanias’a göre Hera’nın yanında Naukydes’in yaptığı söylenen, yine fildişi ve altından bir Hebe heykeli, onun yanında da bir sütun üzerinde eski bir Hera heykeli durur. En eskisi, Argos oğlu Peirasos’un Tiryns’te adadığı yaban armudu ağacından küçük, oturan bir heykeldir; Argoslular Tiryns’i yıkınca onu Heraion’a getirmiştir. Adaklar arasında Hebe ile Herakles’in evliliğini kabartmayla gösteren gümüş bir sunak, İmparator Hadrianus’un Hera’ya kutsal sayılan kuş olduğu için adadığı altın ve değerli taşlardan bir tavus kuşu ve Nero’nun adadığı altın bir taç ile mor bir peplos vardır (Pausanias 2.17.5–6). Hebe’nin Herakles’le evliliği Hera ve Herakles maddesiyle bağlantılıdır. Strabon da buradaki Polykleitos heykellerinin işçilikte dünyanın en güzelleri olduğunu, ama değer ve boyutta Pheidias’ınkilerden geri kaldığını söyler (Strabon, Geographika 8.6.10).

Hera, Argos ve bayram

Homeros’ta Hera, Argos’la sıkı biçimde özdeşleşir. İlyada’da Zeus, Menelaos’a yardım eden iki tanrıça olarak “Argoslu Hera” (Hērē Argeiē) ile Alalkomenaili Athena’yı anar (Homeros, İlyada 4.8). Aynı sahnede Hera, kendisine en sevgili üç kentin Argos, Sparta ve geniş sokaklı Mykenai olduğunu söyler ve Zeus bunları yıkmak isterse onları savunmayacağını ekler (Homeros, İlyada 4.51–54). Tanrıçanın bu savaştaki tutumu Truva Savaşı’nda Hera maddesinde anlatılır. Apollodoros da Argos soyunu anlatırken Zeus’un İo’yu, İo Hera’nın rahibeliğini yaparken baştan çıkardığını yazar (Apollodoros, Bibliotheke 2.1.3); öykünün devamı İo miti maddesindedir.

Bakanlık sayfasına göre kült gizem niteliği taşıyordu ve en ünlü bayramı, Argos kentinden başlayan bir alayla açılan Heraia ya da Hekatomboia idi. Herodotos’un Solon’a anlattırdığı Kleobis ile Biton öyküsü bu bayramda geçer: Argos’ta Hera’nın bayramı vardır ve iki gencin annesinin tapınağa öküz arabasıyla götürülmesi gerekir. Öküzler tarladan zamanında dönmeyince gençler boyunduruğa kendileri girer ve arabayı kırk beş stadion çekip tapınağa ulaştırır. Anne heykelin önünde tanrıçadan oğullarına insanın erişebileceği en iyi şeyi vermesini diler; kurban ve şölenden sonra tapınakta uyuyan gençler bir daha uyanmaz. Argoslular onların heykellerini yaptırıp Delphoi’ye adar (Herodotos, Historiai 1.31).

Bakanlığa göre kutsal alanda düzenlenen yarışmaların ödülleri hidria, kazan, tripod, kalkan ve krater gibi tunç eşyalardı; yarışmalar MÖ 3. yüzyılda Argos’a taşındıktan sonra Nemea yarışmalarıyla birlikte yapılmış, ödül mersin tacı ile tunç kalkan olmuştur. Pindaros da Argoslu bir güreşçiyi överken “tunç yarışmanın” halkı Hera’ya öküz kurbanına ve yarışmaların sonuçlanmasına çağırdığını söyler (Pindaros, Nemea Odları 10.22–23). Pausanias ise Nauplia’daki Kanathos pınarını anar: Argoslulara göre Hera her yıl burada yıkanarak kızlığına yeniden kavuşur; bu, Hera onuruna kutladıkları gizem törenlerinde kutsal bir sır olarak anlatılan sözlerden biridir (Pausanias 2.38.2–3).

Kazılar ve bugünkü kalıntılar

Amerikan Klasik Araştırmalar Okulu’nun (ASCSA) arşiv kaydına göre okulun müdürü Charles Waldstein, 1892–1895 yıllarında Richard Norton, H. S. Washington ve okulun iki öğrencisi J. C. Hoppin ile J. Alden’ın yardımıyla Argos Heraionu’nda kazı yapmıştır. Carl W. Blegen’in 1925–1928’deki Prosymna kazıları ağırlıkla tapınağın kuzey ve batısındaki yamaçlarda mezarlar üzerinde yoğunlaşmış, tapınak terasında da bazı açmalar kazılmıştır. Aynı arşiv kaydına göre 1949’da John Caskey ile Fransız Okulu’ndan Pierre Amandry, MÖ 7.–6. yüzyıllara ait bir buluntu birikimini temizlemiştir.

Bakanlık sayfasına göre kutsal alanın kalıntıları uzaktan görülebilir. Üst terasta eski tapınağın stylobat izleri, orta terasta yeni tapınağın temelleri, alt terasta ziyafetler için kullanılan ve türünün ilk örneklerinden sayılan “Batı Yapısı”nın temelleri seçilir; kutsal alanın batı kesiminde, daha alçak bir düzeyde Helenistik bir gymnasion ile Roma hamamlarının kalıntıları görülür. Yapıların mimari parçalarının çoğu ise başka yerlerde yapı malzemesi olarak yeniden kullanılmak üzere taşınmıştır.